Göğün Küresi

Kısım 1 / 15

Küre üzerine yazılmış bu risaleyi dört bölüme ayırıyoruz: Birinci bölümde kürenin yapısından, kürenin ne olduğundan, merkezinden, kürenin ekseninden ve dünya kutbunun ne olduğundan, kaç küre bulunduğundan ve dünyanın şeklinin ne olduğundan bahsedeceğiz. İkinci bölümde, cismani kürenin ve onun üzerinde tasavvur edilen semavi kürenin hangi dairelerden meydana geldiği anlaşılacaktır. Üçüncü bölümde, burçların doğuşu ve batışı, farklı bölgelerde yaşayanlar için gece ile gündüzün farklılığı ve iklimlerin taksimatı ele alınacaktır. Dördüncü bölümde ise gezegenlerin daireleri ve hareketleri ile tutulmaların sebepleri üzerinde durulacaktır.

Kürenin tarifi, kabul edilmesi gereken bazı esaslar, kürenin yapısı ve faydaları hakkında birinci bölüm.

Göklere yükselmek, onların dairelerini ve derecelerini gözle görmek, her birini dilediğimiz zaman döndürmek bizim kudretimiz dahilinde değildir. İnsanoğlu göklerde geçmişte olup bitenleri müşahede edemez, ömrü gelecekte olacakları beklemeye yetmez ve yaşadığı müddetçe şimdiki zamanda var olanların tamamını da hiç kimse tek bir anda göremez. Şimdi bir yerde gündüz iken, başka bir yerde gecedir; birine güneş yahut bir yıldız doğarken, diğerine batmaktadır; hiç kimse aynı anda bütün bu yerlerde bulunamaz. Bazı yerlerde küre düz, birçok yerde ise eğik olarak kendini gösterir. Bu sebeplerden ötürü, elimizle dilediğimiz gibi döndürebileceğimiz, genel duruma ve konuma göre müşahede edebileceğimiz, bütün derecelerini ve dairelerini kolayca kavrayabileceğimiz yapay bir küreye sahip olmak faydalı ve uygundur. Bu küre vasıtasıyla, bir örnekte olduğu gibi, semavi kürenin tabiatında var olan şimdiki, geçmiş ve gelecek durumları kolayca anlayabiliriz. Bu sebeple, bu eserin ikinci bölümünde daireler, noktalar ve burçlar kuşağı hakkında söylenecek olanları zihnimizde tutalım. Onuncu, dokuzuncu veya sekizinci kürenin benzerini imal edelim. İlk olarak, usulüne uygun şekilde, ince bir metalden yahut yuvarlaklığına ve sınırlarına tam olarak uydurulup sağlamlaştırılmış elverişli bir ahşaptan, kutup noktaları üzerinde birbirini dik açıyla kesen iki büyük daire yapalım. Ayrıca kutuplara eşit mesafede bulunan eşlek için bir başka daire daha inşa edelim. Benzer şekilde, kendi sınırlarında iki dönence ile kuzey ve güney kutup dairelerini de yerleştirelim. Burçlar kuşağını tutulum dairesi ile ikiye bölünmüş olarak hazırlayalım ve tutulum üzerinde işaretlenmiş dereceleriyle on iki burcu kendi isimleri ve sırasıyla nakşedelim. Eşleğin her bir çeyreğini, bir kolurdan diğerine doksan dereceye bölelim. Burçlar kuşağının çeyrekleri de benzer şekilde taksim edilsin; öyle ki kolurlardan biri iki gün dönümünden ve burçlar kuşağının kutuplarından geçsin, diğeri ise iki ekinoks noktasından geçsin. Bu sekiz daire iyice sağlamlaştırılıp isimleri ve dereceleriyle ayırt edildikten sonra, iki kolur dairesinin kesiştiği, birbirine çaprazlama karşıt iki yerde iki yuvarlak delik açalım; buralar kürenin kendi kutup noktaları olacaktır. Bu deliklerden demirden yapılmış son derece düzgün ve yuvarlak bir eksen geçirelim.

Kısım 2 / 15

Bunu da kuvvetlice tutturacağız ve o şehre uygun eğik küreye, ufka ve meridyene sahip olacağız. Ufuk ve meridyen sabit dururken, küreyi döndürebilir, kutuplarını söz konusu iki daire içinde hareket ettirebiliriz. Böylece ilk hareket ettiricinin hareketini, doğuşu, batışı ve diğer hususları, tıpkı gök küresinde daha sonra anlatılacağı üzere zihnen kavrayabiliriz. Mevsimlerin, günlerin ve gecelerin farklılıklarını, gölgelerin değişimlerini ve ilk hareket ettiricinin vuku bulan diğer özelliklerini mütalaa etmek istediğimizde bu usulü kullanırız. Fakat eğer dokuzuncu kürenin hareketini anlamamızı sağlayacak bir küreye sahip olmak istersek, belirtildiği üzere kendi dairelerinden müteşekkil genel bir küre ve bunun içinde kalıp dönebilecek daha küçük bir küre daha yaparız. Peurbach’ın dediği gibi, bu iç küre sadece üç daireden meydana gelir; zira bu maksat için kafi gelirler. Bunlardan ikisi, tam karşıt iki noktada birbirini dik açıyla keser ki buralara, küreyi boydan boya geçen ve bu kürenin dışına yarım parmak miktarı eşit şekilde taşan eksen vasıtasıyla kutupları yerleştireceğiz. Bu eksenin tam ortasında, eğer dünyayı tasavvur etmek istersek, küçük bir küre sabitleyeceğiz. O vakit, daha önce dünya kutuplarından geçen eksene ihtiyacımız kalmayacaktır. Bunun yerine, daha önce eksen uçlarının oluşturduğu dünya kutuplarının bulunduğu yere, önceden yapılmış dış kürenin üzerine son derece sağlam ve dik olarak duran iki eşit ve yuvarlak çivi yerleştiririz. Bunların etrafında, meridyen dairesi ile daha önce gösterildiği gibi eğik ufka bağlanmış olan düz ufuk döndürülebilsin ve ufuk sabit dururken küre çevrilebilsin. İçteki kürenin üçüncü dairesi ise, tıpkı diğer dış burçlar kuşağında olduğu gibi, on iki burç ve derecelere bölünmüş, burçlar kuşağı için tesis edilmiş daha geniş bir daire olacaktır. Fakat bunu, kolur adı verilen diğer iki daireyi tam ortadan kesecek ve kürenin iki kutbundan eşit mesafede bulunacak şekilde sabitleyeceğiz. Üç daireden inşa edilen bu küre, bize kendi burçlar kuşağı, kutupları ve diğer unsurlarıyla birlikte dokuzuncu küreyi temsil edecektir. Bunlar, onuncu kürenin burçlar kuşağı kutuplarına öyle sabitlensin ki, kutupların yerine yapılan eksen uçları dönebilsin. Aynı şekilde, ikinci küreyle aynı tarzda düzenlenmiş, aynı sayıda daireden müteşekkil daha küçük bir küre daha imal edeceksiniz ki bu da bize sekizinci küreyi temsil edecektir. Bunun birbirine tam karşıt iki noktası, yani Koç ve Terazi burçlarının başları, merkezleri dokuzuncu kürenin Koç ve Terazi başları olan ve dönen küçük dairelerin çevrelerindedir. Fakat biri diğerinin içine yerleştirilip kapatılmadan önce, dokuzuncu kürenin içindeki Koç ve Terazi başlarının etrafına yapılmış ve yerleştirilmiş iki küçük dairenin, uygun bir ustalıkla, tüm çevreleri boyunca eşit şekilde oyulması gerekir. Öyle ki, sekizinci kürenin Koç ve Terazi başlarının noktalarını gösteren ve üzerlerine sabitlenmiş çivileri olan kısımlar, dokuzuncu kürenin karşıt taraflarında yer alan bu oyuklar boyunca elle döndürülebilsin. Bu ölçü öyle olmalıdır ki, ne bu kanallarda çok sıkışsın ne de kolayca dışarı çıksın. Zira birinin burçlar kuşağını diğerinin burçlar kuşağının altına yerleştirdiğimizde, Georg Peurbach’ın sekizinci küre hakkındaki son bölümünde anlatılan hareket tarzına uygun olarak, sekizinci kürenin bu noktalarını kendi dairelerinin bir çeyreğinden diğer çeyreğine eşit hızla sevk edebiliriz. Bununla birlikte, içteki kürenin kendisini ekseni üzerinde, orada aktarıldığı gibi bir çeyrekten diğerine eşit oranda döndüreceğiz. Böylece iki burçlar kuşağının kesişimi, hangi burçların kuzeyde, hangilerinin güneyde kaldığı, aralarındaki mesafe ve ilk durumlarına nasıl döndükleri ve diğer hususlar açıkça görülecektir. Şayet sabit yıldızları barındıran bir küre inşa etmek istersek, öyle ki onların doğuşunu, batışını, gökyüzünün ortasını ve şekillerini kavrayabilelim, o takdirde yüzeyinde daireleri işaretleyeceğimiz masif, cismani bir küre imal ederiz.

Küre, Öklid tarafından şöyle tarif edilir: Küre, yarım dairenin çevresinin, sabit bir çap etrafında dönerek ilk başladığı yere geri gelene kadar bir kez döndürülmesiyle oluşan şekildir. Küre, yarım daire yayının döndürülmesiyle çizilen yuvarlak ve katı bir cisimdir. Küre ayrıca Teodosius tarafından şöyle tarif edilir: Küre, merkezinde bir nokta bulunan ve bu noktadan yüzeye çizilen tüm doğruların birbirine eşit olduğu, tek bir yüzeyle çevrelenmiş katı bir cisimdir. Ve bu noktaya kürenin merkezi denir. Kürenin merkezinden geçen ve her iki uçta küre yüzeyine birleşen doğru parçasına ise kürenin ekseni denir. Ekseni sınırlayan iki noktaya dünya kutupları denir.

Kısım 3 / 15

Geometrinin kurallarını bilmeyenlerin konuyu daha kısa sürede kavrayabilmeleri için önceden anlaşılması ve kabul edilmesi gereken bazı geometrik esaslar eklenmiştir. Biz bunları aşağıya dercederek yeni başlayanların istifadesine sunduk. Büyüklüğü olan bir şeydeki nokta, bölünemez olan veya gözle görülebilen hiçbir parçası bulunmayan şeydir.

Çizgi, genişliği ve derinliği olmayan uzunluktur; eğer sınırlı olduğu düşünülürse, uçları iki noktadır.

Doğru çizgi, bir uçtan diğerine olan en kısa uzantıdır.

Eğri çizgi ise uçları arasında bükülen çizgidir.

Yüzey, derinliği olmayan, çizgi veya çizgilerle sınırlanmış uzunluk ve genişliktir.

Düz yüzey, hem uzunluğu hem de genişliği boyunca en kısa şekilde uzanan yüzeydir.

Düz olmayan yüzey ise bünyesinde bir içbükeylik veya dışbükeylik barındıran yüzeydir.

Açı, iki çizginin doğrusal olmayan bir şekilde birbirine temas etmesidir.

Doğrusal açı, iki doğru çizginin birleşmesiyle oluşan açıdır. Doğrusal olmayan açı ise çizgilerden birinin doğru olmaması durumunda ortaya çıkar.

Eğer merkezden çevreye uzanan iki doğru çizgi merkez üzerinde bir açı oluşturursa, dairenin arada kalan parçasına bazıları daire dilimi demeyi uygun görmüşlerdir. Sanatkarların da sıklıkla uyguladığı üzere, daire çevresinin daire anlamında kullanılmasına dikkat edilmelidir; biz de dilediğimizde bu usulü gözeteceğiz.

Eğer bir yüzey üç çizgiyle kapatılırsa, buna üç kenarlı şekil denir ki buna trigon veya üçgen de denir. Eğer dört çizgiyle kapatılırsa dörtkenar veya dörtgen; beş çizgiyle kapatılırsa beşkenar veya beşgen denir ve diğerleri de benzer şekilde kenar veya açı sayısına göre adlandırılır. Zira her düz şekil, eğer kenarları varsa, açısı kadar kenara sahiptir; çünkü dairenin kenarları yoktur. Şayet bütün kenarlar birbirine eşit ise, o şeklin bütün açıları da birbirine eşit olacaktır. Bunun tersi, bilhassa dikdörtgen ve uzun dörtgende her zaman geçerli değildir; zira bu şekil bütün açıları dik olduğu için eşit açılara sahiptir, fakat sadece karşılıklı kenarları birbirine eşittir. Her tarafı doğru çizgilerle tamamlanan şekle düzgün doğrusal şekil denir.

Küre, tıpkı dairenin yüzeylerdeki ilk şekil olması gibi, cisimler arasındaki ilk şekildir. Teodosius’a göre küre, tek bir yüzeyle çevrelenmiş, içinde bir nokta bulunan ve bu noktadan yüzeye uzatılan tüm doğru çizgilerin birbirine eşit olduğu cismani bir şekildir; bu nokta kürenin merkezidir. Buradan anlaşılacağı üzere küre, geometricilere göre kusursuz bir yuvarlaklığa sahip olan yuvarlak bir cisimdir.

Kürenin merkezinden geçen ve her iki tarafta yüzeyine dokunan doğru çizgiye, birçoklarının adlandırdığı gibi tam manasıyla kürenin çapı denmemelidir; zira her ne kadar kürenin ortasından geçse de, onu tam ortadan ikiye bölmez. Bilhassa küre sabit bir eksen etrafında döndüğünde, buna mihver yahut eksen demek daha doğru olur. Küre yüzeyinde ekseni sınırlayan iki karşıt noktaya ise kutuplar denir.

Kısım 4 / 15

Küreyi iki eşit parçaya bölen her daire, kürenin çapı olarak adlandırılmayı hak eder ve buna kürenin büyük dairesi denir. Aynı küre içindeki bütün büyük daireler birbirine eşittir, zira kürenin merkezinden geçerler; bu yüzden bu tür dairelerin hepsi eş merkezlidir. Ayrıca, bir küre içindeki her iki büyük daire birbirini eşit olarak böler.

Çevresi küre yüzeyi üzerinde dönen ve küreyi kesen her daireye küre kesiti denir. Bu tür her dairenin, kürenin merkezinden geçen ve dairenin merkezinin her zaman üzerinde bulunduğu kendine mahsus bir ekseni vardır; bu eksenin uç noktaları ise o dairenin kutuplarıdır. Şayet bu daire büyük bir daire ise, kutupları onun çevresinden eşit mesafede bulunacaktır. Eğer küçük bir daire ise, kutuplardan biri çevreye daha yakın, diğeri ise daha uzak olacaktır; ancak her biri kendi çevresine her zaman eşit mesafede kalır.

Gök küresi tabiri çoğunlukla yer küre yerine veya bunun tersi olarak kullanılır; bu yüzden küre şeklinde olan yeryüzü sıklıkla dünya küresi olarak ifade edilir.

Fakat her gök küresi bir küre olsa da, her küre bir gök küresi değildir. Gök küresi, biri dıştaki dışbükey yüzey ki bu küre için zaruridir, diğeri ise içteki içbükey yüzey olmak üzere iki yüzeyle sınırlanmış bir küredir. Şayet bu iki yüzey eş merkezli ise, yani tek bir merkeze sahipseler, o gök küresi tekdüze ve eşit kalınlıkta olacaktır. Fakat eğer iki ayrı merkeze sahipseler, gök küresi düzensiz olup, bir kısmı daha kalın, diğer kısmı ise daha ince olacaktır.

Bazen gök küresinden kesilmiş bir halka gibi olan hiçbir şey yoktur. Zira o, bir merkezi, içbükey ve dışbükey yüzeyi olan yuvarlak bir cisimdir; bunlardan bazen tek bir yüzey meydana gelir ve o vakit halka bu yüzeyle çevrelenir.

Diğer cismani ve düzgün şekiller de mevcuttur; bunlardan dışbükey olanları yuvarlak piramit ve silindirdir.

Öklid, kürenin, yarım dairenin kendi kirişi üzerinde, başladığı yere geri dönene kadar sabit bir şekilde döndürülmesiyle meydana geldiğini tasavvur etmiştir.

Benzer şekilde, doğrusal bir üçgen, kenarlarından biri sabit tutularak tam bir devirle döndürüldüğünde, tepesi dışbükey bir yüzeyle son bulan ve tabanı daire olan yuvarlak bir koni yahut piramit şeklini alır. Bu şeklin tepesi kesildiğinde, geri kalan kısım kesik piramit olarak adlandırılır.

Aynı şekilde, bir dikdörtgen, uzun kenarlarından biri sabit tutularak döndürüldüğünde yuvarlak bir silindir meydana gelir.

Kısa kenar sabit tutulduğunda ise bir kasnak oluşur; tornacıların yaptığı gibi, başka bir düz şekil döndürüldüğünde de bu tarz bir cisim meydana gelir.

Sadece düz yüzeylerden oluşan cismani şekiller de vardır ve bunların sayısı sınırsızdır. Bunların ilki, dört üçgenle kapatılan üçgen piramittir. Ayrıca dört üçgen ve bir dörtgen tabandan yahut beş üçgen ve bir beşgen tabandan oluşanlar ve benzerleri de mevcuttur.

Aynı şekilde, iki üçgen ve üç dörtgenden oluşan ve prizma olarak adlandırılan kenarlı silindirler yahut altı dörtgen yüzeyden oluşanlar vardır ki bunlar eşit ve kare olduklarında küp cismini meydana getirirler. Kare, dört eşit kenarı ve dört dik açısı olan yüzey şeklidir.

Kısım 5 / 15

Eşlek dairesinin bu tarafında yahut ötesinde yaşayanların eğik bir küreye sahip oldukları söylenir; zira onlar için kutuplardan biri her zaman ufkun üzerinde yükselir, diğeri ise her zaman ufkun altında kalır. Yahut onların yapay ufku, eşlek dairesini eşit olmayan ve eğik açılarla keser ve onun tarafından kesilir.

Dünyanın şekli nasıldır?

Kainatın umumi yapısı iki bölgeye ayrılır: Esiri bölge ve unsuri bölge. Sürekli değişime tabi olan unsuri bölge dört kısma ayrılır. Toprak, kainatın merkezi olarak hepsinin ortasında yer alır; onun etrafında su, suyun etrafında hava, havanın etrafında ise saf ve berrak haliyle ay küresine kadar ulaşan ateş bulunur. Nitekim Aristoteles Meteoroloji kitabında böyle söylemiş ve yüce ve şanlı Allah’ın bunları bu şekilde tertip ettiğini belirtmiştir. Bu dört unsura, birbirlerinden dönüşen, bozulan ve yeniden doğan basit cisimler denir. Unsurlar, daha farklı şekillere bölünemeyen basit cisimlerdir. Bunların karışımından canlıların çeşitli türleri meydana gelir. Bu unsurlardan üçü, toprağın kuruluğu canlıların hayatını korumak için suyun ıslaklığına mani olduğu ölçü dışında, toprağı her taraftan küre şeklinde kuşatır. Toprak hariç her şey hareketlidir; toprak ise kainatın merkezi olarak kendi ağırlığı sebebiyle uçların büyük hareketinden her taraftan eşit şekilde kaçarak yuvarlak kürenin ortasını işgal eder. Unsuri bölgenin etrafında yer alan esiri bölge ise parlaktır, her türlü değişimden uzak, değişmez bir cevhere sahiptir ve sürekli dairesel bir hareketle döner; filozoflar buna beşinci cevher derler. Bir önceki bölümde ele alındığı üzere bunun dokuz küresi vardır: Ay, Merkür, Venüs, Güneş, Mars, Jüpiter Satürn, Sabit Yıldızlar ve en dıştaki gök küresi. Bu kürelerin her biri, kendinden altta olanı kuşatır. Bunların iki türlü hareketi vardır. Biri, en dıştaki göğün iki eksen ucu, yani kuzey ve güney kutupları üzerinde, doğudan batıya ve tekrar doğuya doğru tam bir günde gerçekleşen hareketidir ki bunu eşlek dairesi tam ortadan böler. Diğer hareket ise, alttaki kürelerin buna zıt ve eğik olarak, ilk kutuplardan yirmi üç derece ve otuz üç dakika mesafedeki kendi eksenleri etrafındaki hareketidir. Fakat ilk hareket, diğer bütün küreleri kendi şiddetiyle sürükleyerek bir gün ve gece içinde dünya etrafında bir kez döndürür; buna mukabil alt küreler bu harekete karşı direnirler. Nitekim dokuzuncu küre, yaklaşık iki yüz yılda bir derece ve yirmi sekiz dakika hızla, sekizinci küreyi ve ay hariç tüm gezegenlerin apojelerini boylam boyunca kendisiyle birlikte sürükler; bu yüzden buna ikinci hareket ettirici denir. Müellifin buna zıt olan sözleri ise şöyledir: Bu sekizinci küre, yüz yılda bir derece hareket eder. Bu ikinci hareketi, burçlar kuşağı tam ortadan böler; bunun altında her gezegenin, en dıştaki göğün hareketine zıt olarak kendi hareketiyle döndüğü kendine mahsus bir küresi vardır ve bu mesafeyi farklı zaman sürelerinde kat eder. Dokuzuncu küre kırk dokuz bin yılda, sekizinci küre kendi titreme hareketiyle yedi bin yılda, Satürn otuz yılda, Jüpiter on iki yılda, Mars iki yılda, Güneş üç yüz altmış beş gün ve yaklaşık altı saatte, Venüs ve Merkür yaklaşık aynı sürede, Ay ise yirmi yedi gün ve sekiz saatte bu devrini tamamlar. Göğün dönmesi hakkında.

Kısım 6 / 15

Kuzey kutbuna doğru giderler. Diğer yıldızlar ise, güney kutbuna her zaman yakın olanlar gibi, sürekli gizlilik içindedirler. Şayet bir kimse kuzeyden güneye doğru ilerlese, o kadar ilerleyebilir ki, daha önce kendisi için sürekli görünür olan yıldızlar artık batmaya başlar; güneye ne kadar çok yaklaşırsa, yıldızlar o kadar çok batışa meyleder. Aynı kişi, daha önce kendisi için sürekli gizli olan yıldızları artık görebilir. Bunun tersi, güneyden kuzeye doğru ilerleyen birinin başına gelir; bu durumun yegane sebebi ise yeryüzünün dışbükeyliğidir. Aynı şekilde, eğer yeryüzü doğudan batıya doğru düz olsaydı, yıldızlar batıdakiler için de doğudakiler kadar çabuk doğardı ki bunun yanlış olduğu aşikardır. Yine eğer yeryüzü kuzeyden güneye ve aksi istikamette düz olsaydı, bir kimse için sürekli görünür olan yıldızlar, o kişi nereye giderse gitsin her zaman görünür kalırdı ki bu da yanlıştır. Fakat yeryüzü, muazzam büyüklüğünden ötürü insan gözüne düzmüş gibi görünür.

Suyun yuvarlak olması hakkında.

Suyun da bir dışbükeyliğe sahip olduğu ve yuvarlaklığa yaklaştığı şöyle anlaşılır: Deniz kıyısına bir işaret konulsun ve bir gemi limandan ayrılarak öyle bir mesafeye gitsin ki, direğin dibinde duran bir göz o işareti göremesin. Gemi durduğunda, aynı kişinin direğin tepesindeki gözü o işareti rahatça görecektir. Halbuki direğin dibindeki gözün, her ikisinden işarete doğru çizilen doğrularla açıkça görüleceği üzere, tepedekine kıyasla işareti daha iyi görmesi gerekirdi; bu durumun yegane sebebi suyun yuvarlaklığıdır.

...suyun akışını gözlersiniz. Dışarıda bırakırlar, yani engel teşkil eden diğer tüm şeyleri; yükselen bulutlar ve buharlar gibi. Aynı şekilde, su homojen bir cisim olduğundan, onun bütünü ile parçaları aynı tabiata sahip olacaktır. Fakat suyun parçaları, çastepe damlalarında ve otların üzerindeki çiy tanelerinde görüldüğü üzere, tabiatı gereği yuvarlak bir şekle meyleder; dolayısıyla bu parçaların ait olduğu bütün de aynı şekle meyleder. Yer’in alemin merkezi olduğuna dair:

Yer’in gök kubbenin ortasında yer aldığı ise şöyle aşikardır. Yer yüzeyinde bulunanlar için yıldızlar, ister göğün ortasında, ister doğuşa yakın, ister batışa yakın olsunlar, hep aynı büyüklükte görünürler; bu da Yer’in onlara eşit mesafede bulunmasından kaynaklanır. Zira Yer, gök kubbeye bir tarafta diğerinden daha yakın olsaydı, Yer yüzeyinin gök kubbeye daha yakın olan o kısmında bulunan bir kimse göğün yarısını göremezdi; fakat bu durum, gündüz ile geceyi eşitlediği, yani yapay gündüzü geceye denk kıldığı için bunu söyleyen Batlamyus’a ve tüm filozoflara aykırıdır. Ve buna ilk hareketin kuşağı denir. Buradan bilinmelidir ki, ilk hareket, ilk hareket edenin, yani dokuzuncu kürenin veya en dıştaki göğün hareketi olarak adlandırılır; bu hareket doğudan batıya doğru olup, tekrar doğuya döner. Buna, mikrokozmosta, yani insanda bulunan aklın hareketine benzerliğinden dolayı akli hareket de denir; yani yaratılanlar vasıtasıyla yaratıcıdan başlayıp, yine yaratıcıda nihayete eren tefekkür vuku bulduğunda böyledir. Gök kubbenin ve gezegenlerin buna zıt olan ikinci hareketi ise batıdan doğuya doğru olup, tekrar batıya döner; bu harekete, mikrokozmosun hareketine benzerliğinden dolayı akli olmayan veya hissi hareket denir; ki bu da fani olanlardan yaratıcıya yönelen ve tekrar fani olanlara dönen harekettir. Dolayısıyla buna ilk hareketin kuşağı denir; çünkü ilk hareket edeni, yani onuncu ve dokuzuncu küreyi, alemin kutuplarına eşit mesafede bulunarak iki eşit parçaya böler ve kuşatır. Buradan dikkat edilmelidir ki, bize her daim görünen alem kutbuna kuzey kutbu, arktik veya poyraz kutbu denir. Kuzey kutbu, adını kuzeyden, yani küçük ayıdan alır; bu da yedi ve öküz anlamına gelen "trion" kelimelerinden türemiştir; zira küçük ayıdaki yedi yıldız, kutba yakın olduklarından, bir öküzün ağırlığıyla yavaşça hareket ederler. Veya bu yedi yıldıza, kutup etrafındaki bölgeleri aşındırdıkları için, sanki yedi aşındırıcı manasına gelen "septentriones" denir. Arktik ise büyük ayı anlamına gelen "arktos" kelimesinden gelir; nitekim büyük ayının yakınındadır. Poyraz kutbu denmesi ise poyraz rüzgarının estiği o yönde bulunmasından dolayıdır. Karşı kutba ise arktik kutbunun karşısına yerleştirildiği için antarktik denir. Güneyde yer aldığı için güney kutbu da denir; keza lodos rüzgarının estiği o yönde olduğu için lodos kutbu da denir. Gök kubbedeki bu iki sabit noktaya alemin kutupları denir; çünkü kürenin eksenini sınırlandırırlar ve alem onların etrafında döner; bunlardan biri bize her daim görünür, diğeri ise her daim gizlenir. Nitekim Vergilius, Georgicalar’ın birinci kitabında şöyle der: "Bu zirve bize her daim yücedir; fakat diğerini ayaklar altında kara Styx ve derinlerin ruhları görür."

Kısım 7 / 15

Zodyak dairesi hakkında.

Küre üzerinde, ekvatoru kesen ve onun tarafından iki eşit parçaya bölünen bir başka daire daha vardır; bunun bir yarısı kuzeye, diğer yarısı ise güneye doğru meyleder. Bu daireye, hayat anlamına gelen "zoe" kelimesinden mülhem zodyak denir; zira onun altındaki gezegenlerin hareketine göre, aşağıdaki varlıklarda her türlü hayat vücut bulur. Veya hayvan anlamına gelen "zodion" kelimesinden gelir; çünkü on iki eşit parçaya bölündüğünde, her bir parçaya burç denir ve hem kendisine hem de o hayvana uygun düşen bir özellikten dolayı, yahut o bölgelerdeki sabit yıldızların o hayvanların şekline benzer dizilişinden dolayı, belirli bir hayvanın adıyla özel bir isim alır. Bu daireye Latince’de burçlar taşıyan veya onlara bölünen manasında "signifer" denir. Aristoteles tarafından ise Oluş ve Bozuluş Üzerine adlı kitapta eğik daire olarak adlandırılır; orada der ki, ortada daha dar, zodyak kutuplarına yakın yerlerde ise daha geniştir; ve bu tür her bir parçaya burç denir ve iki çizgisi arasında kalan o burcun adıyla özel bir isim alır. Ve bu kabule göre, kutuplara yakın olan yıldızların burçlarda olduğu söylenir. Aynı şekilde, tabanı en son kabul ettiğimiz anlamdaki burç olan, tepesi ise zodyak ekseni üzerinde bulunan bir cisim tasavvur edilsin. İşte böyle bir cisim, dördüncü anlamda burç olarak adlandırılır. Bu kabule göre, bütün alem burçlar denilen on iki eşit parçaya bölünür; ve böylece alemde ne varsa bir burcun içinde yer alır.

İki kolur hakkında.

Küre üzerinde, vazifeleri gün dönümlerini ve ekinoksları ayırt etmek olan, kolur denilen iki büyük daire daha vardır. Kolur kelimesi, Yunanca üye anlamına gelen "kolon" ve yaban öküzü anlamına gelen "uros" kelimelerinden türemiştir; çünkü yaban öküzünün dikilmiş kuyruğu, onun bir üyesi olarak, tam bir daire değil de bir yarım daire oluşturduğu gibi, kolur da bize her daim eksik görünür; zira sadece bir yarısı görünür, diğer yarısı ise bizden gizlenir. Gün dönümlerini ayırt eden kolur, alemin kutuplarından, zodyak kutuplarından ve güneşin en büyük sapmalarından, yani yengeç ve oğlak burçlarının ilk derecelerinden geçer. Bu sebeple, bu kolurun zodyakı kestiği yengeç burcunun ilk noktasına yaz gün dönümü noktası denir; çünkü güneş orada olduğunda yaz gün dönümüdür ve güneş baş ucu noktamıza, yani zenith’e daha fazla yaklaşamaz. Zenith ise gök kubbede doğrudan başımızın üzerinde bulunan noktadır. Kolurun, yaz gün dönümü noktası ile ekvator arasında kalan yayına güneşin en büyük sapması denir. Bu sapma, Batlamyus’a göre yirmi üç derece ve elli bir dakikadır. Almeon’a göre ise yirmi üç derece ve otuz üç dakikadır. Benzer şekilde, aynı kolurun diğer tarafta zodyakı kestiği oğlak burcunun ilk noktasına kış gün dönümü noktası denir; ve kolurun bu nokta ile ekvator arasında kalan yayına, diğer en büyük güneş sapması denir ve bu ilkiyle eşittir. Diğer kolur ise alemin kutuplarından ve iki ekinoksun bulunduğu koç ve terazi burçlarının has noktalarından geçer; bu yüzden ekinoksları ayırt eden kolur olarak adlandırılır. Bu iki kolur, alemin kutupları üzerinde birbirini dik küresel açılarla keser. Gün dönümü ve ekinoks burçları bu dizelerde açıkça görülmektedir.

Kısım 8 / 15

...denilen veya yaz dönencesi; "tropos" kelimesinden gelir ki bu dönüş demektir; çünkü o vakit güneş, aşağı yarım küreye doğru dönmeye ve bizden uzaklaşmaya başlar. Güneş tekrar oğlak burcunun veya kış gün dönümünün ilk noktasında bulunduğunda, gök kubbenin sürüklemesiyle, güneş tarafından en son antarktik kutbu tarafında çizilen bir daire çizer. Bu sebeple buna kış gün dönümü dairesi veya kış dönencesi denir; çünkü o vakit güneş bize doğru döner. Zodyak ekvatordan saptığı için, zodyakın kutbu da alemin kutbundan sapacaktır. Dolayısıyla sekizinci küre hareket ettiğinde, sekizinci kürenin bir parçası olan zodyak da alemin ekseni etrafında hareket edecek ve zodyakın kutbu da alemin kutbu etrafında dönecektir. İşte zodyak kutbunun, alemin arktik kutbu etrafında çizdiği bu daireye arktik dairesi denir. Zodyakın diğer kutbunun, alemin antarktik kutbu etrafında çizdiği daireye ise antarktik dairesi denir. Güneşin ekvatordan olan en büyük sapması ne kadar ise alemin kutbunun zodyak kutbuna olan mesafesi de o kadardır; bu durum şöyle aşikardır. Alemin kutuplarından ve zodyak kutuplarından geçen, gün dönümlerini ayırt eden kolur ele alınsın. Aynı bir dairenin tüm çeyrekleri birbirine eşit olduğundan, bu kolurun ekvatordan alemin kutbuna kadar olan çeyreği, aynı kolurun yengeç burcunun ilk noktasından zodyak kutbuna kadar olan çeyreğine eşit olacaktır. Dolayısıyla, bu eşit büyüklüklerden, yengeç burcunun ilk noktasından alemin kutbuna kadar olan ortak yay çıkarıldığında, geriye kalanlar birbirine eşit olacaktır; yani güneşin en büyük sapması ile alemin kutbunun zodyak kutbuna olan mesafesi eşit olacaktır. Arktik dairesi, her bir parçasıyla alemin kutbuna eşit mesafede olduğundan, kolurun yengeç burcunun ilk noktası ile arktik dairesi arasında kalan o parçasının, güneşin en büyük sapmasının veya kolurun arktik dairesi ile alemin arktik kutbu arasında kalan ve kendisi de güneşin en büyük sapmasına eşit olan yayının neredeyse iki katı olduğu aşikardır. Zira bu kolur, küre üzerindeki diğer daireler gibi üç yüz altmış derece olduğundan, onun çeyreği doksan derece olacaktır. Güneşin en büyük sapması Batlamyus’a göre yirmi üç derece ve elli bir dakika olduğundan ve arktik dairesi ile alemin arktik kutbu arasındaki yay da aynı derecede olduğundan, bu ikisi birlikte toplandığında, ki neredeyse kırk sekiz derece eder, doksan dereceden çıkarılırsa, geriye kırk iki derece kalacaktır; bu da kolurun yengeç burcunun ilk noktası ile arktik dairesi arasındaki yayıdır; ve böylece bu yayın, güneşin en büyük sapmasının neredeyse iki katı olduğu açıkça görülür. Dikkat edilmelidir ki, ekvator ile birlikte dört küçük daireye, sanki eşit mesafedeymiş gibi beş paralel denir; bu, birincinin ikinciye olan mesafesi ne kadar ise ikincinin üçüncüye olan mesafesinin de o kadar olmasından dolayı değildir; zira bunun yanlış olduğu zaten açıkça görülmüştür; aksine, herhangi iki daire birlikte ele alındığında, her bir parçasıyla birbirinden eşit mesafede bulundukları içindir; ve bunlara ekvator paraleli, yaz gün dönümü paraleli, kış gün dönümü paraleli, arktik paraleli ve antarktik paraleli denir. Dikkat edilmelidir ki, dört küçük paralel, yani iki dönence ve paralel...

...Mısırlı Batlamyus’un, Sabit bin Kurre’nin ve hatta eski Yunanlılardan Hipokrat’ın ve Romalıların, ki bunların arasında Vergilius da vardı, gözlemledikleri; hepsini zikretmeye hacet yoktur, bunların ve bu meşhur sanatta yazmış olanların otoriteleri kafidir. Ve okuyoruz ki, lanetliler diyarında, şehvete, nifaka, gizli cinayetlere, hastalıklar getirmeye, açgözlülüğe ve dünyevi mallara karşı hırsa ve diğer kötülüklere hizmet etmek üzere tasarlanmış tasvirler için cehennem alametleri, şekilleri ve iblislerin reislerinin isimleri bulunur; bunları insanlara iyi melekler değil, hilekar iblisler ifşa etmiştir; nitekim bu durum, menfur büyü sanatında ve efsunlar hakkında yazılmış olan çeşitli eserlerde bolca bulunur. Keşke ebedi helake ve cehennemin karanlık ateşine sürükleyen bu tür şeyler ne yapılsaydı ne de onlara inanılsaydı; Tanrı bunların yapılmasını kesinlikle yasaklamıştır, fakat büyücüler bunları emreder. Ve öyleleri vardır ki, zehirlere, hastalıklara, ateşe, yıldırımlara, fırtınalara, hırsızlara, düşmanlara, nefretlere, vahşi hayvanlara, yılanlara, akreplere, farelere, güvelere ve benzerlerine karşı yapılagelen şeylerin, yahut bilgeliğe, hitabete, uyuma, zafere, dostluğa, avcılığa veya balıkçılığa, gizli hazinelerin bulunmasına ve benzerlerine hizmet ettiği görülen şeylerin, yapılmasına uygun bir yıldız kümesi mevcut olduğunda, lanetlenmemesi veya ihmal edilmemesi gerektiğini düşünürler; bunları adeta tabii şeyler ve iyi melekler tarafından ifşa edilmiş şifalar gibi addederler. Bendeniz ise iyi veya namuslu bir amaca yöneldiği görülen şeylerin bile bir kenara bırakılmasının daha güvenli olduğunu düşünüyorum; şayet fikrim beni yanılttıysa, daha hayırlı bir nasihat her daim mahfuzdur. Bu tür alametlerin tasvirleri muhtelif olduğundan ve ressamların hatası ile müstensihlerin tahrifatı yüzünden bozulmuş olarak elimizde bulunduğundan ve bunları düzeltmek için hiçbir kaide bulamadığımızdan; hem de melek alametleri yazdığımızı sanırken iblis yazıları yazmaktan kaçınmak için bunları atlıyoruz ve yıldızların tasvirlerine ve bilhassa sekizinci kürede yayılmış olan diğer şeylere geçerek şöyle diyoruz. Sabit yıldızların sayısı, büyüklüğü ve ortaklığı mevcuttur. Onların sayısını kimse kavrayamaz; her ne kadar Aratos kibirle tüm yıldızları saydığını iddia etmiş olsa da, zira gözle görülmeyen pek çok yıldız vardır. İlk Hintli ve Mısırlı astronomlar bunları kavramak için çok çabalamışlar, Batlamyus’tan önce Hipparkhos ve Timocharis de uğraşmışlardır; fakat belki de tabiatlarının tesirleri bakımından en etkili olanlarından sadece bin yirmi iki tanesini kaydetmişlerdir ki bunları Batlamyus bizzat saymış ve tarif etmiştir. Her birinin boylamı ve enlemi ne olursa olsun, bu sabit yıldızların dışında başkalarını gösteren hiçbir kitap okumadım. Büyüklükleri bakımından ise altı derece veya sınıflandırma ile sınırlandırılmışlardır: En parlak ve en büyük olanlar birinci sınıfa dahil edilir ki bunların sayısı on beştir; ikinci sınıftakiler, daha az parıldayan ve daha küçük olduklarından, sayıca kırk beştir; üçüncü sınıftakiler sayıca iki yüz sekizdir; dördüncü sınıftakiler sayıca iki yüz yetmiş dörttür; beşinci sınıftakiler sayıca iki yüz on yedidir; ve altıncı sınıftakiler sayıca iki yüz kırk dokuzdur. Bunların dışında buluta benzeyen beş yıldız vardır ki bunlara bulutsu denir; ve karanlık olarak adlandırılan dokuz daha sönük yıldız vardır ki bunlardan biri kuyruk gibi uzundur. Ortaklık veya takımyıldız ise belirli bir amaca yönelik olarak iki veya daha fazla sabit yıldızın bir araya gelmesidir ki buna ortak adla tasvir veya şekil denir; zira adını bilinen cismani bir şeyin şeklinden veya tasvirinden alır. Yıldızlar ilmini elde edenlerin, gökte bu tür cismani şekillerin var olduğuna veya onların şekillerinin anlatıldığı gibi renklerle boyanmış olduğuna inandıkları sanılmamalıdır. Bilakis, göğün muhtelif kısımlarından bu unsur bölgesinde muhtelif tesirlerin meydana geldiğini ve bunların bir şekilde o şekilleri takip ettiğini bildikleri içindir...

Kısım 9 / 15

...Ok. On beşincisi: Ok veya fırlatılan mızrak. On altıncısı: Kartal, ki buna uçan akbaba da denir. On yedincisi: Yunus. On sekizincisi: Birinci At. On dokuzuncusu: İkinci At. Yirmincisi: Andromeda. Yirmi birincisi: Deltaton veya Üçgen. Güneşin yolu üzerinde bulunan üç yüz kırk altı yıldız ise zodyakın on iki burcunu oluşturur. Güneye doğru ayrılmış olan diğer üç yüz on altı yıldız ise on beş şekli tamamlar. Bunların birincisi Büyük Balina’dır. İkincisi, kılıç kuşanmış Orion’dur. Üçüncüsü, Nil veya Eridanus Nehri’dir. Dördüncüsü Tavşan’dır. Beşincisi Büyük Köpek’tir. Altıncısı Küçük Köpek veya Kanicula’dır. Yedincisi Argo Gemisi’dir. Sekizincisi Sunak’tır. Dokuzuncusu Kupa’dır. Onuncusu Apollon’un Kargası’dır. On birincisi Kheiron veya Sentor’dur. On ikincisi Su Yılanı’dır. On üçüncüsü Buhurdan’dır. On dördüncüsü Güney Tacı’dır. On beşincisi Güney Balığı’dır.

Bu burçların hangi daireler tarafından bölündüğüne dair.

Arktik dairesi, Ejderha’nın başını, Kepheus’un göğsünü, Büyük Ayı’nın ayaklarını, Kassiopeia’nın tahtını ve ayaklarını, Herkül’ün sağ dizini ve Boötes’in sol elini keser. Yaz dönencesi, İkizler’in başlarını, Arabacı’nın dizlerini, Perseus’un bacağını ve sol omzunu keser; Andromeda’yı göğsünden ve sol elinden öyle keser ki, onun başı, göğsü ve sağ eli yaz dönencesi ile arktik dairesi arasında kalır. Aynı şekilde Pegasus’un ayaklarını ve Kuğu burcunun başını keserek Başak’ın omuzlarına ve başına neredeyse dokunur; ki bu Başak, bu daire ile ekvator arasında yer almıştır; Aslan ise göğsünden kalçasına kadar bu daire ile arktik dairesi arasında kalır, bacağının geri kalanı ise bu daire ile ekvator arasındadır. Aynı şekilde Yengeç’in tamamını boylu boyunca keser. Ekvator, tam ortasından Koç’un tüm ayaklarını, Boğa’nın dizlerini keser; Orion’u boylu boyunca kat eder; Su Yılanı’nın üçte birini, Kupa’yı, Karga’yı keser; Terazi’ye de dokunur; Yılancı’nın dizlerini, Kartal’ın sol kanadını ve Pegasus Atı’nın başı ile boynunu keser. Kış dönencesi, Oğlak’ı ortasından böler ve Kova’nın ayaklarını, Balina’nın kuyruğunu, Tavşan’ın ayaklarını, Büyük Köpek’in ayaklarını, Gemi’nin pupasını, Sentor’un omuzlarını, Akrep’in kuyruğunun iğnesini ve Yay’ın yayını keser. Antarktik dairesi, Gemi’nin altını keser; Sentor’un arka ayaklarına neredeyse dokunur, ön ayaklarını ve Eridanus Nehri’nin ucunu keser. Samanyolu, ilk olarak Kuğu’nun sol kanadından, Perseus’un sol elinden, Arabacı’nın sol omzundan ve ellerinden, İkizler’in dizlerinden geçer; orada ekvatoru keserek Küçük Köpek’in ayaklarından geçer, Gemi’nin tepesine dokunur; ve oradan dönerek Sentor’un dizlerine, Akrep’in kuyruğunun iğnesine ve Yay’ın yayının ortasına dokunur ve onları keser; Kartal’ın tüylerini boylu boyunca geçerek oradan başlangıç noktasına, yani Kuğu’nun sol kanadına döner. Ekinoks koluru, Koç burcunun kendisinden başlayarak arktik kutbuna doğru uzanır; Üçgen’in son köşesine ve Perseus’un başının tepesine dokunur; onun sağ kolunu ve elini keserek arktik dairesi vasıtasıyla kutba ulaşır; oradan Ejderha’nın kuyruğu vasıtasıyla Boötes’in soluna, Başak’ın sağ ayağına dokunur; kurbanı tutan Sentor’un sağ eliyle, Balina’nın gövdesiyle ve Köpek’in boynuyla nihayete ererek kendi başlangıcına döner. Gün dönümü koluru, Yengeç’ten başlayarak Büyük Ayı’nın ön ayaklarının solundan, onun göğsünden geçerek boynuna ve kutba ulaşır; oradan Küçük Ayı’nın kalçalarından, Ejderha vasıtasıyla Kuğu’nun sol kanadına ve boynuna yönelerek Ok’un ucuna ve Kartal’ın gagasına dokunur; Oğlak’a inerek Argo’nun altına doğru yükselir; onun dümenini ve pupasını keserek ilk noktaya döner. Zikredilen tasvirlerin daha kolay kavranması için, bunları büyüklerin geleneğine göre aşağıda duyulara hitap edecek şekilde tasvir ettik. İşte antik astronomların bize bıraktığı üzere yıldızların şekli böyledir. Koç, zodyak ile ekvatorun birleştiği yerde konumlanmıştır; sırtı kuzeye doğrudur, başı ise doğuya dönüktür; yılanın üzerinde yer alır ve adeta o yılanla kuşatılmış gibi tasvir edilir. Bu yılanın başı doğuya, Yılancı’nın sol tarafına doğru yönelir; fakat kuyruğu geriye doğru bükülmüştür. Kartal’ın kuyruğu ile birlikte doğar; Akrep ve Yay ile birlikte batar; İkizler diz çökene kadar doğar; Yengeç yükseldiğinde ise dizlerinden omuzlarına kadar batar; ve tuttuğu yılan çenesine kadar iner; Aslan’ın doğuşuyla ise tamamlanır. Kuzey Tacı, Boötes’in sol omzu ile sağ ayağının topuğu ve Herkül arasına yerleştirilmiş olup, Yılancı’nın tuttuğu yılanın başına yaklaşır. Akrep ile birlikte doğar; Yengeç ve Aslan doğduğunda ise batar. Ok, Kuğu’nun altında, Kartal burcunun üzerinde yer alır; ucu ayaklara doğru yönelmiş olup, diğer kısmı Yılancı’nın omuzlarına döner; Oğlak ile birlikte doğar; Başak yükseldiğinde ise batar. Kartal’ın karnı göğe, kuzeye doğrudur; yüzü ise Yunus’a dönüktür; sol kanadı Yılancı’nın başından uzak değildir; Oğlak ile birlikte doğar; Aslan yükseldiğinde ise batar. Yunus’un başı kuzeye, kuyruğu güneye, sırtı ise Kartal’a doğrudur. Yay’ın arka kısmıyla birlikte doğar; Başak yükseldiğinde ise başından itibaren batar. Ülker veya kanatlarını ve ayaklarını açmış Tavuk yıldız kümesinin başı Oğlak burcunda yer alır; kuyruğu ise Balık burcunda nihayete erer ve karnı yere bakar. Orpheus’un Liri, Herkül’ün sol bacağı ile sol eli arasına yerleştirilmiştir; onun kaplumbağa kabuğu arktik dairesine bakar, tepesi ise yaz dairesine doğru yönelmiş görünür. Yay ile birlikte doğar; Başak yükseldiğinde ise batar. Çift At’ın her ikisinin de karnı kuzeye doğrudur; Pegasus da denilen ikinci atın sırtında kanat resmedilmiştir; gövdesi göbeğine kadar şekillendirilmiştir, bu yüzden arka ayakları yoktur; ve bu takip eden atın yıldızı aynı zamanda Andromeda’nın başıdır; Kova ile birlikte doğar; sırtının üzerinde yer alan önceki Balık ile birlikte batar. Andromeda’nın başı, altında bulunan kanatlı atın üzerindedir ve zincirlere vurulmuştur; ellerini iki yana uzatır. Sağ tarafı Balık ile, sol tarafı ise Koç ile birlikte doğar; fakat diğer azalarından önce başı batar; bu da kollarının altında yatan Balık ile birlikte, yani onlar doğarken vuku bulur...

Kısım 10 / 15

Terazi ve Akrep. Cepheus’un başı Koç burcundadır ve uzuvlarını her iki yöne doğru uzatır. Ayaklarını, Ejderha’nın yakınında bulunan Boğa burcuna basar; başında bir külah vardır ve kuzey dairesinin içinde kalır, öyle ki omuzları ve başı hariç hiçbir yeri batmaz. Baş ve omuzları Yay burcu yükselirken doğar, Akrep yükselirken ise batar. Cassiopeia tahtında oturur, eğik yüzü ve bedeniyle güneye bakar; başı Koç burcunda, ayakları ise Boğa burcundadır; Yay ile birlikte doğar, Akrep yükselirken bedeni arkası üzerine yatmış halde batar. Perseus’un başı kuzeye doğrudur ve uzuvlarını aynı şekilde uzatarak ayaklarını güneye yöneltir. Sol yanında, sol eliyle tuttuğu ve yere doğru bakan Gorgon’un başı vardır; tepesi kuzeye bakar, sol uyluğunun altında Ülker görünür, sağ ayağıyla Arabacı’nın başını ezer. Dik olarak doğar, çünkü başından karnına kadar olan kısmı yükselen Koç ile birlikte yukarı çıkar; Oğlak ve Yay doğarken ise başı öne eğik olarak batar; bunun başı ve kılıcı yıldızsızdır. Erichthonius veya Arabacı; kendisi aynı zamanda sürücü veya keçi bakıcısı, hatta teke olarak da adlandırılır; burada dizginleri tutar vaziyette İkizler’in sol yanının bitişiğinde tasvir edilir. Boğa burcundadır, başı kuzeye doğrudur ve iki yana dağılmış uzuvlarıyla, sağ ayağıyla Boğa’nın kuzey boynuzuna dokunur, öyle ki bu yıldız her ikisi için de ortaktır. İşte kuzeydeki on sekiz yıldızın tamamı bunlardır.

Güney suretleri.

Akrep burcunda bulunmak; bu burç Güneş ile birlikte doğduğunda, onun tam karşısında yer alan ve Ülker’in bulunduğu Boğa burcu batar. Nitekim şöyle denmiştir: "Atlas kızları senin için tan vaktinde gizlenmeden önce, toprağın yarıklarına bırakman gereken tohumları ekme." Kronik veya zamansal doğuş, bir burcun veya yıldızın, Güneş’in batışından sonra doğu tarafında ufkun üzerinde geceleyin belirmesidir; buna zamansal denir zira matematikçilerin zamanı Güneş’in batışıyla başlar. Bu doğuş hakkında Ovidius’un, sürgününün gecikmesinden yakınarak şöyle dediği Pontus Mektupları’nda bilgi buluruz: "Ülker’in doğuşu dört sonbaharı tamamlıyor." Dört sonbahar ile, sürgüne gönderilmesinden bu yana kırk dört yılın geçtiğini belirtmektedir. Fakat Vergilius, Ülker’in sonbaharda batmasını istemiştir; dolayısıyla çelişkili görünürler. Lakin bunun sebebi şudur ki, Vergilius’a göre kozmik olarak batarlar, Ovidius’a göre ise kronik olarak doğarlar; bu durum aynı gün içinde pekala gerçekleşebilir. Ancak yine de farklıdır, çünkü kozmik batış sabah vaktine, kronik doğuş ise akşam vaktine göredir; kronik batış ise karşıtlığa göredir. Nitekim Lucanus şöyle der: "O vakit kısa gece, Thessalia oklarını sıkıştırıyordu." Helyak veya güneşsel doğuş ise, bir burcun veya yıldızın, daha önce Güneş’in yakınlığı sebebiyle görünmezken, Güneş’in ondan uzaklaşmasıyla görünür hale gelmesidir. Ovidius buna Fasti kitabında şöyle bir örnek verir: "Artık hafif Saka, eğik testisiyle geri çekildi." Ve Vergilius Georgicalar’da şöyle der: "Ve parıldayan Ariadne Tacı’nın yıldızı çekilir." Akrep’in yanında bulunan bu yıldız, Güneş Akrep’teyken görünmüyordu. Helyak batış ise, Güneş bir burca yaklaştığında, kendi varlığı ve parlaklığı sebebiyle onun görünmesine izin vermediği zamandır. Bunun örneği yukarıda geçen dizededir: "Boğa ve karşıt yıldıza boyun eğen Köpek batar."

Kısım 11 / 15

Burçların doğuşu ve batışı üzerine.

Astrologlara göre.

Astronomların kabul ettiği şekliyle burçların doğuşu ve batışı sırayla açıklanacaktır; öncelikle düz kürede. Bilinmelidir ki, hem düz hem de eğik kürede eşlek dairesi her zaman tekdüze yükselir; yani eşit zamanlarda eşit yaylar yükselir. Zira göğün hareketi tekdüzedir ve eşleğin eğik ufukla yaptığı açı hiçbir saatte değişmez. Ancak burçlar kuşağının bölümlerinin her iki kürede de eşit yükselişlere sahip olması zorunlu değildir; çünkü burçlar kuşağının bir bölümü ne kadar dik doğarsa, doğuşu için o kadar çok zaman harcar. Bunun işareti şudur: Altı burç uzun veya kısa yapay günde doğar; benzer şekilde

yükselişlerini, düz küredeki aynı yayların yükselişleri üzerine ekler; çünkü eşlekten daha fazlası doğar. Bunu, ardışık dar yayların azaldığı miktar kadar artırdığını söylüyorum. Buradan açıkça anlaşılır ki, eğik küredeki iki eşit ve karşıt yayın yükselişlerinin toplamı, düz küredeki aynı yayların birlikte alınan yükselişlerine eşittir; çünkü bir taraftaki azalma ne kadar ise, diğer taraftaki artış da o kadardır. Nitekim yaylar kendi aralarında eşit olsalar da, biri ne kadar küçükse diğeri o kadarını geri kazanır ve böylece denkleşme açıkça görülür. Eğik küredeki kural şudur ki, burçlar kuşağının eşit ve eşlek noktalarının her iki ucundan eşit uzaklıkta bulunan herhangi iki yayı eşit yükselişlere sahiptir. Yukarıda anlatılanlardan, doğal günlerin de eşit olmadığı açıkça görülür. Doğal gün, eşleğin yer etrafında bir kez dönmesi ile birlikte, Güneş’in kendi hareketiyle gökkubbenin tersi yönünde katettiği burçlar kuşağı parçası kadar olan süredir. Fakat bu yayların yükselişleri, yukarıda açıklandığı üzere hem düz hem de eğik kürede eşit olmadığından ve doğal günler bu yükselişlerin fazlalıklarına göre değerlendirildiğinden, bunlar zorunlu olarak eşit olmayacaktır. Düz kürede bunun tek bir sebebi vardır, o da burçlar kuşağının eğikliğidir. Eğik kürede ise iki sebebi vardır; yani burçlar kuşağının eğikliği ve eğik ufkun eğikliği. Üçüncü bir sebep olarak genellikle Güneş dairesinin dışmerkezliliği gösterilir. Ve unutulmamalıdır ki Güneş’in iki türlü hareketi vardır: Biri her gün ve her zaman gökkubbe ile birlikte yaptığı, yani gökkubbenin sürüklemesiyle olan harekettir ki böylece her gün gökkubbe ile birlikte döner. Bu yüzden, gökkubbenin bir noktasından başlayıp gökkubbe dönüşünü tamamlayana kadar döndüğünde, ertesi günün başlangıcında Güneş aynı noktada olmayacak, yaklaşık bir derece gerilemiş olacaktır. Şunu da belirtmek gerekir ki, Oğlak’ın ilk noktasından Koç vasıtasıyla Yengeç’in ilk noktasına doğru ilerleyen Güneş, gökkubbenin sürüklemesiyle yüz seksen iki paralel çizer; bunlar tam anlamıyla daire olmayıp spiral olsalar da, bunda hissedilir bir hata bulunmadığından, daire olarak adlandırılmalarında bir sakınca yoktur; bu dairelerin içinde iki dönence ve bir eşlek dairesi yer alır. Güneş, Yengeç’in ilk noktasından Terazi vasıtasıyla Oğlak’ın ilk noktasına inerken gökkubbenin sürüklemesiyle aynı daireleri tekrar çizer. Ve bu dairelere doğal günlerin daireleri denir. Ufkun üzerinde kalan yaylar yapay günlerin yaylarıdır; ufkun altında kalan yaylar ise gecelerin yaylarıdır. Düz kürede, düz kürenin ufku dünyanın kutuplarından geçtiği için, tüm bu daireleri eşit parçalara böler. Bu yüzden, eşlek dairesi altında yaşayanlar için gündüz yayları gece yaylarına eşittir. Buradan açıkça anlaşılır ki, eşlek altında yaşayanlar için Güneş gökkubbenin neresinde olursa olsun her zaman gece-gündüz eşitliği vardır. Eğik kürede ise eğik ufuk sadece eşlek dairesini iki eşit parçaya böler. Bu yüzden Güneş, eşlek noktalarının herhangi birinde olduğunda, gündüz yayı gece yayına eşit olur ve tüm yeryüzünde gece-gündüz eşitliği yaşanır. Eğik ufuk, diğer tüm daireleri ise eşit olmayan parçalara böler; öyle ki eşlek dairesinden Yengeç dönencesine kadar olan tüm dairelerde ve Yengeç dönencesinin kendisinde gündüz yayı gece yayından, yani ufkun üzerindeki yay altındakinden daha büyüktür.

Kısım 12 / 15

meridyen dairesinde ve diğeri yerin altındaki aynı dairede bulunur. Benzer şekilde, göğün eşlek noktaları için de bu durum zorunludur; nitekim bu eserin üçüncü bölümünde ufuk ile meridyen dairesinin, tutulma dairesini ve eşleği birlikte dört çeyreğe böldüğü söylenmişti. Bilirsiniz ki bir dairenin her bir çeyreği doksan derecedir; dolayısıyla burada burçlar kuşağının yarısı ve aynı şekilde eşleğin yarısı ufkun üzerinde, diğer yarısı ise altında olacaktır. Bu dört çeyreğin başlangıcı olan burçlar kuşağı noktalarına köşe noktaları ve açılar denmesi adet olmuştur. Eşlek dairesinin bu çeyreklerinin her birini üç eşit parçaya bölmek istemişlerdir; böylece her biri otuzar derece olacak ve tamamında on iki parça bulunacaktır ki bunlara burçlar kuşağının on iki bölümü karşılık gelir. Burçlar kuşağında meydana gelen bu durumlar, farklı yorumcular tarafından suretler, konaklar, meskenler, burçlar, kaleler, bölümler, misafirhaneler, sığınaklar, yerler, duraklar, ordugahlar ve gök kubbenin dönüş şeklindeki on iki ev gibi çeşitli ve pek çok isimle adlandırılmıştır. Ancak Batlamyus’tan sonra bunları ev olarak adlandırmak genel bir adet haline gelmiştir ve biz de öyle adlandıracağız. Ne var ki bu bölünme eski kitaplarda üç farklı şekilde okunur; tüm bilgeler bu konuda hemfikir görünseler de, zira ortak çapları güneyden kuzeye doğru uzanan ve eşlek dairesindeki söz konusu on iki bölünme noktasından geçen, her biri iki karşıt noktadan birbirini kesen ve tüm göğü, hatta tüm dünya sistemini on iki parçaya ayıran altı büyük daire tasavvur etmişlerdir; öyle ki dünyadaki her şeyin bu on iki parçadan veya evden birinde olduğu sonucuna varılır. Ancak bazıları, bu altı dairenin birbirini kestiği çapın uçlarının burçlar kuşağının kutupları olduğunu düşünmüşlerdir. Diğerleri ise, aralarında pek çok konuda Batlamyus’a karşı çıktığı görülen yetenekli astronom İbrahim İbn Ezra’nın da bulunduğu kimseler, bunların ufuk ile meridyenin kesiştiği iki nokta olduğuna inanmışlardır; fakat bu iki görüş genel kabul görmez. Batlamyus ve filozofların çoğunluğu gibi diğerleri ise, bu noktaların dünyanın kutupları olduğunu söylerler ki evlerin zamanlarının farklılıklarının en önemli sebebi olan ilk ve düzenli hareket bu kutuplar üzerinde gerçekleşir. Biz bu görüşe inanıyoruz ve modernler de buna uymaktadır. Ve bu durumda, İbrahim’in düşündüğünün aksine, ufuk dairesi her zaman bu altı daireden biri değildir; çünkü ufuk her zaman düz olmayıp çoğunlukla eğiktir. Ve eğer bu bölen daireleri dikkatle incelerseniz, burçlar kuşağının söz konusu on iki parçasının her zaman eşit olmadığını, sadece birbirine karşıt olanların eşitlendiğini görürsünüz; hatta tutulma dairesi de, ancak günün belirli bir saatinde, yani onuncu kürenin Koç ve Terazi başlangıçları ufukta olduğunda eşlek dairesi gibi dört çeyreğe bölünür. Bilgelerin görüşü budur ki pek çok kişi buna dikkat etmez. Zira ufkun eğikliği, evlerin bu şekilde eşitsiz olmasının büyük bir sebebidir; diğer gerekçeyi ise bu eserin üçüncü kitabında burçların yükselişlerinden bahsederken anlamıştınız. Burçlar kuşağı on iki parçaya bölündükten sonra bilmelisiniz ki, başlangıcı doğmaya başlayan o eve birinci ev denir ve aşağı yarı küreden yukarı yarı küreye yükseldiği için herkes tarafından horoskop veya yükselen olarak adlandırılır; buna aynı zamanda açı, köşe noktası ve doğu ucu da denir. Ufkun altında onu takip eden ikinci evdir; bundan sonra gece açısında son bulan üçüncü ev gelir; ardından dördüncü ev, beşinci, altıncı ve doğu başlangıcında sona eren on ikinci eve kadar bu sıra ile diğerleri takip eder. Bunlardan dördüncüsü köşe noktası, açı, gece yarısı ucu ve göğün dibi olarak adlandırılır.

diğer evler için açılar belirlenir. Üçüncü olarak, işaretlenmiş kare içine, köşelerin konumuna göre ikinci bir kare çizelim; bunlar aynı zamanda gök şeklinin açıları olarak adlandırılır ve birinci karenin kenarlarının ortasında, sağda, solda, yukarıda ve arkada son bulurlar. Daha sonra oluşan dört üçgeni, birinci karenin köşelerinden ikinci karenin kenarlarının orta noktalarına düz çizgiler çekerek ortadan ikiye bölelim. Ardından, ikinci karenin içine, birincide yaptığımız gibi üçüncü bir kare işaretleyelim. Böylece üçüncü karenin etrafında, on iki ev için kullanılacak on iki üçgen oluşacaktır. Ve bu şekli, hükümler kitaplarında genellikle çizilmiş ve sıklıkla uygulanmış olarak bulursunuz. Bu üç şeklin her birinde doğu noktası sol tarafa yerleştirilir; öyle ki dairesel şekilde yükselenin veya birinci evin başlangıcı orada olsun. İkinci şekilde haçın sol kolunda olsun. Üçüncü şekilde ise yan taraftan bakıldığında ikinci karenin köşesinde olsun. Şeklin sol tarafı derken, bizim solumuzda kalan, bize bakan tarafı kastediyorum. Ve ikinci ev, bu şekillerin her birinde onu takip eden alt kısım olacak ve diğerleri de sıra ile devam edecektir. Birinciden altıncının sonuna kadar olanların alt yarı kürede, yedinciden on ikincinin sonuna kadar olanların ise üst yarı kürede olduğu kabul edilir. Bu evlerin başlangıçları ile gezegenlerin, ejderhanın başı ve kuyruğunun gerçek konumları bulunduğunda, hüküm astronomları bunları bu bölümlere yerleştirirler; ve bunu göğün şekli ve ortadaki boşlukta konusunu belirttikleri meselenin zamanı için yaparlar. Bunların örneklerini kenar boşluğunda görebilirsiniz.

Kısım 13 / 15

Yeryüzünün farklı yerlerinde yaşayanlar için gece ve gündüzlerin farklılığı üzerine.

Bilinmelidir ki, başucu noktaları eşlek dairesi üzerinde olanlar için Güneş yılda iki kez başuçlarından geçer; yani Koç’un başlangıcında veya Terazi’nin başlangıcında olduğunda. Ve o zaman onlar için iki yüksek gün dönümü olur, çünkü Güneş doğrudan başlarının üzerinden geçer. Aynı şekilde onlar için iki alçak gün dönümü vardır; Güneş Yengeç ve Oğlak’ın ilk noktalarında olduğunda bunlara alçak denir, çünkü o zaman Güneş başuçlarından en uzak mesafededir. Yukarıda anlatılanlardan açıkça anlaşılır ki, her zaman gece-gündüz eşitliğine sahip oldukları halde, yılda dört gün dönümü yaşarlar; iki yüksek ve iki alçak. Ayrıca iki yazları olduğu da açıktır; yani Güneş eşlek noktalarının herhangi birinde veya yakınında olduğunda. İki de kışları vardır; yani Güneş Yengeç ve Oğlak’ın ilk noktalarında veya yakınında olduğunda. Alfraganus’un, bizim yazımız ve kışımızın onlar için aynı mizaçta olduğunu söylemesi bundandır; çünkü bizim için yaz ve kış olan iki mevsim, onlar için iki kıştır. Nitekim Lucanus’un o dizelerinden bu açıklama açıkça anlaşılır. Bu durum fark edilmiştir.

Başucu noktaları Yengeç dönencesi ile kuzey dairesi arasında olanlar.

Başucu noktaları Yengeç dönencesi ile kuzey dairesi arasında olanlar için ise Güneş hiçbir zaman başuçlarından geçmez ve gölgeleri her zaman kuzeye doğru düşer. Bizim konumumuz böyledir. Şunu da belirtmek gerekir ki, Habeşistan veya onun bir parçası Yengeç dönencesi civarındadır. Nitekim Lucanus şöyle der: "Ve Habeşistan toprağı ki, bükülmüş Boğa’nın son tırnağı diz çökmüş halde dokunmasaydı, burçlar kuşağı kutbunun hiçbir bölgesinden etkilenmeyecekti." Zira bazıları der ki, burçlar kuşağının on ikinci parçası ve adını aldığı hayvanın şekli itibariyle burç orada başlar. Boğa burcu, büyük kısmı itibariyle burçlar kuşağında yer alsa da, ayağını Yengeç dönencesinin ötesine uzatır ve böylece burçlar kuşağının hiçbir parçası Habeşistan’a dokunmasa da, Boğa burcu oraya dokunur. Eğer yazarın bahsettiği Boğa’nın ayağı eşleğe doğru uzansaydı ve Koç’un veya başka bir burcun hizasında bulunsaydı, o zaman Koç veya Başak ve diğer burçlar tarafından etkilenirdi; bu durum, Habeşlilerin başucu noktasından, Koç ve Başak veya diğer burçlardan geçirilen eşleğe paralel daire ile açıkça görülür. Fakat fiziksel akıl buna karşı çıktığı için, zira ılıman bir habitatta doğmuş olsalardı bu kadar siyah olmazlardı, denmelidir ki Lucanus’un bahsettiği Habeşistan’ın o kısmı eşlek dairesinin altındadır ve bahsettiği Boğa’nın ayağı eşleğe doğru uzanır. Ancak o zaman bunu köşe burçları ve bölgeler olarak ayırırlar. Zira köşe burçları, gün dönümlerinin gerçekleştiği iki burç ile gece-gündüz eşitliğinin gerçekleştiği iki burçtur. Bölgeler ise aradaki burçlara denir. Ve buna göre açıktır ki, Habeşistan eşlek altında olduğundan hiçbir bölgeden etkilenmez, sadece iki köşe burcundan, yani Koç ve Terazi’den etkilenir.

Kısım 14 / 15

Başucu noktaları kuzey dairesi üzerinde olanlar.

Başucu noktaları kuzey dairesi üzerinde olanlar için ise, yılın her gününde ve zamanında başucu noktaları burçlar kuşağının kutbu ile aynı olur ve o zaman burçlar kuşağını veya tutulma dairesini ufuk olarak kabul ederler; Alfraganus’un, orada burçlar kuşağı dairesinin yarı küre dairesi üzerine büküldüğünü söylemesi bundandır. Ancak gökkubbe sürekli hareket ettiğinden, ufuk dairesi burçlar kuşağını bir anda kesecektir; ve bunlar küre üzerindeki en büyük daireler olduklarından, birbirlerini eşit parçalara böleceklerdir. Bu yüzden burçlar kuşağının bir yarısı aniden ufkun üzerinde belirir ve diğer yarısı aniden ufkun altına iner; Alfraganus’un, orada altı burcun aniden battığını ve diğer altısının tüm eşlek dairesiyle birlikte doğduğunu söylemesi bundandır. Tutulma dairesi onların ufku olduğunda, Yengeç dönencesinin tamamı ufkun üzerinde, Oğlak dönencesinin tamamı ise ufkun altında olacaktır; ve böylece Güneş Yengeç’in ilk noktasında olduğunda onlar için yirmi dört saatlik tek bir gün olacak ve gece için sadece bir an kalacaktır, çünkü Güneş bir anda ufku geçer ve hemen ufkun üzerinde belirir; ve bu temas onlar için gece hükmündedir. Güneş Oğlak’ın ilk noktasında olduğunda ise bunun tam tersi gerçekleşir. O zaman onlar için yirmi dört saatlik tek bir gece ve gündüz için sadece bir an olur.

Başucu noktaları kuzey dairesi ile dünya kutbu arasında olanlar.

Başucu noktaları kuzey dairesi ile kuzey dünya kutbu arasında olanlar için ise, ufukları burçlar kuşağını Yengeç’in başlangıcından eşit uzaklıkta iki noktada keser ve gökkubbenin dönüşünde burçlar kuşağının arada kalan o kısmı her zaman ufkun üzerinde kalır. Buradan açıkça anlaşılır ki, Güneş arada kalan o kısımda olduğu sürece, gece olmaksızın kesintisiz tek bir gün olacaktır; dolayısıyla eğer o kısım

Bu iki uç çizgi arasında, önceki ikisiyle birlikte yaşanabilir çeyreğin toplam kısmını bölen, eşleğe paralel altı çizgi olduğu da anlaşılsın.

Yedi iklim olarak adlandırılan yedi kısım, ekteki şekilde açıkça görülmektedir.

İklim, gün uzunluğunun gözle görülür biçimde değiştiği yeryüzü parçası olarak tanımlanır. Nitekim bir bölgede yılın herhangi bir zamanındaki en uzun gün, güneye daha yakın olan bir bölgedekinden gözle görülür derecede daha kısadır. Dolayısıyla, gün uzunluğunun gözle görülür biçimde değişmeye başladığı yeryüzü genişliğine iklim denir. Bu alanın başlangıcı ile bitişinde gözlemlenen gün uzunluğu aynı değildir. Zira günün saatleri gözle görülür biçimde değişir, dolayısıyla gün uzunluğu da farklılık gösterir. Birinci iklimin ortası, en uzun günün on üç saat olduğu ve dünya kutbunun ufuk dairesinden yüksekliğinin on altı dereceye ulaştığı yerdir; buraya Meroe şehrinden ötürü Dia Meroes denir. Bu iklimin başlangıcı, en uzun günün on iki saat, bir saatin yarısı ve dörtte biri kadar olduğu, kutbun ufuktan yüksekliğinin ise on iki derece, bir derecenin yarısı ve dörtte biri kadar olduğu yerdir. Genişliği ise en uzun günün on üç saat ve bir saatin dörtte biri kadar olduğu, kutbun ufuktan yüksekliğinin yirmi buçuk dereceye ulaştığı yere kadar uzanır ki bu yeryüzü mesafesi dört yüz kırk mildir. İkinci iklimin ortası ise en uzun günün on üç buçuk saat olduğu ve kutbun ufuktan yüksekliğinin yirmi dört derece ve bir derecenin dörtte biri kadar olduğu yerdir; buraya Dia Syenes denir. Genişliği ise birinci iklimin sınırından başlar ve en uzun günün on üç saat, bir saatin yarısı ve dörtte biri kadar olduğu, kutbun yirmi yedi buçuk derece yükseldiği yere kadar uzanır; bu yeryüzü mesafesi dört yüz mildir. Üçüncü iklimin ortası, en uzun günün on dört saat olduğu ve kutbun ufuktan yüksekliğinin otuz derece, bir derecenin yarısı ve dörtte biri kadar olduğu yerdir; buraya Dia Alexandrios denir. Genişliği ise ikinci iklimin sınırından başlar ve en uzun günün on dört saat ve bir saatin dörtte biri kadar olduğu, kutup yüksekliğinin otuz üç dereceye ulaştığı yere kadar uzanır.

Kısım 15 / 15

Güneşin hareketleri iki tanedir; bunlardan birincisi, kendi dışmerkezli dairesi üzerindeki kendine has hareketidir ki bununla gece ve gündüz boyunca yaklaşık altmış dakika ilerler. Diğeri ise bu kürenin kendisinin, burçlar kuşağı dairesinin eksen kutupları üzerindeki daha yavaş olan hareketidir ki bu, sabit yıldızlar küresinin hareketine eşittir, yani her yüz yılda bir derece ilerler. Bu iki hareketin birleşiminden, Güneş'in burçlar kuşağı üzerindeki batıdan doğuya doğru olan seyri meydana gelir; bu seyir vasıtasıyla burçlar kuşağını, önemsiz ve hissedilemeyecek bir fark müstesna olmak üzere, üç yüz altmış beş gün ve bir günün dörtte birinde tamamlar. Güneş hariç diğer gezegenlerin her birinin üç dairesi vardır; bunlar merkezdeş daire, taşıyıcı daire ve destek dairesidir. Ay'ın merkezdeş dairesi yer ile aynı merkezlidir ve tutulma düzlemindedir. Onun taşıyıcı dairesi ise dışmerkezli bir dairedir ve tutulma düzleminde yer almaz; aksine, onun bir yarısı kuzeye, diğer yarısı ise güneye doğru eğim gösterir. Taşıyıcı daire, merkezdeş daireyi iki noktada keser. Bu kesişim şekline, ortası geniş ve uçlarına doğru dar olduğu için ejderha adı verilir. Ay'ın güneyden kuzeye doğru geçtiği kesişim noktasına ejderhanın başı denir. Kuzeyden güneye doğru geçtiği diğer kesişim noktasına ise ejderhanın kuyruğu adı verilir. Herhangi bir gezegenin taşıyıcı ve merkezdeş daireleri birbirine eşittir. Bilinmelidir ki Satürn, Jüpiter, Mars, Venüs ve Merkür'ün hem taşıyıcı hem de merkezdeş daireleri dışmerkezlidir ve tutulma düzleminin dışındadır; bununla birlikte bu iki daire aynı düzlem üzerindedir. Güneş dışındaki her gezegenin bir de destek dairesi vardır. Destek dairesi, gezegenin cisminin çevresinde döndüğü küçük bir dairedir ve bu destek dairesinin merkezi daima taşıyıcı dairenin çevresi üzerinde hareket eder. Eğer yerin merkezinden, herhangi bir gezegenin destek dairesini içine alacak şekilde iki doğru çizilirse; bunlardan biri doğu tarafında, diğeri ise batı tarafında kalır. Doğu tarafındaki temas noktasına birinci durak, batı tarafındaki temas noktasına ise ikinci durak denir; gezegen bu duraklardan birinde bulunduğunda duragan olarak adlandırılır. Destek dairesinin iki durak arasında kalan üst yayına ileri gidiş denir ve gezegen orada olduğunda ileri giden olarak adlandırılır. Destek dairesinin iki durak arasında kalan alt yayına ise geri gidiş denir ve orada bulunan gezegen geri giden olarak adlandırılır. Ay için ise ileri gidiş veya geri gidiş durağı tayin edilmemiştir. Bu sebeple, destek dairesindeki hareketinin süratinden ötürü Ay'a duragan, ileri giden veya geri giden denilmez.

Güneş yerden daha büyük olduğu için, yer küresinin en azından yarısının daima Güneş tarafından aydınlatılması ve havada uzanan koni biçimindeki yer gölgesinin, burçlar kuşağı düzleminde Güneş'in karşıt noktasından ayrılmayacak şekilde bir daire halinde küçülerek nihayete ermesi zaruridir. Güneş'in karşıt noktası ise o noktadır ki