Yolun Bozuluşu ve Bir Risalenin Doğuşu: Sûfîlerin İtikadı Üzerine

Kısım 1 / 27

İbn Hacer’in Fetvalarındaki İfade

Uzun bir kelamdan sonra bir suale verilen cevapta ve el-Ubâb Şerhi’ndeki ifadede, kurban kesen kimsenin o kurbandan yemesinin caiz olduğu yer hususunda şöyle denmektedir:

"Eğer kendi adına kurban kesmişse durum böyledir. Şayet başkasının izniyle, mesela ölen birinin vasiyeti üzerine onun adına kurban kesmişse, ne kendisinin ne de zenginlerden bir başkasının ondan yemesi helal değildir. el-Kaffâl, ölü adına kesilen kurban hususunda bunu açıkça beyan etmiş ve gerekçe olarak da kurbanın o ölü adına vaki olduğunu, dolayısıyla kurbanı kesen kimsenin ondan yemesinin helal olmayacağını zikretmiştir. Zira bu kesim, ölünün izniyle olmuştur ve onun yemesi artık imkansız hale geldiğinden, kurbanın tamamının onun adına sadaka olarak dağıtılması vacip olur. İbnü’r-Rif’ah ve diğerleri de bu görüşü esas almışlardır. et-Taleb’deki ifade ise şöyledir: 'Kurbanın nafile bir ibadet olduğu göz önünde bulundurularak, yeme ve hediye etme cevazı hususunda ölünün varisi onun yerine geçer mi? Yoksa ölümden sonra kesilmekle kurbanın vacip hale geldiğini mi söyleriz? Bu husus, adanan kurban hakkındaki iki görüşe göre şekillenir. Yahut bu kurbanın üçte birden onlara tahsis edilmiş olması sebebiyle tamamının fakirlere sarf edilmesi mi gerekir? Bu husus nazar mahallidir, lakin en yakın olanı son görüştür.' Şerh burada nihayete erdi. Bunda, el-İzâh Haşiyesi’nde zikrettiğim mühim bir tafsilat vardır. Bahsi geçen Şerh’in ifadesi burada son bulmaktadır. Bu ifadeden, kurban kestikten sonra ölen kimse ile adına kurban kesilen ölü arasındaki açık fark anlaşılmaktadır. Zira birinci durumda, ölen kimsenin hayattayken kurbanı dağıtma, ondan yeme ve hediye etme yetkisi vardı; dolayısıyla tüm bu yetkiler varisine de sabit olur. İkinci durumda ise ölünün kendisi için böyle bir şey söz konusu olmadığından, varisi için de zikredilen bu şeylerden hiçbirisi sabit olmaz. İbnü’r-Rif’ah’ın, bunun vasiyet edilmesi halinde tamamının fakirlere ait olacağı, yani tamamının onlar üzerinde hak teşkil edeceği yönündeki zikrettikleri görüşe gelince; vasiyeti yerine getiren vasinin varislerinin, vasiyet edilen bu üçte birlik miktardan bir şey almaları caiz değildir. Aynı şekilde vasinin kendisinin alması da caiz değildir ki alan ile veren aynı şahısta birleşmesin. Zenginlere gelince, vasiyetler galiben ancak fakirlere sarf edileceğinden, onlardan hiçbir şeye zenginlerin el uzatması da caiz olmaz. 'Şayet varisleri yahut onlardan bazıları küçük çocuklar ise...' şeklindeki söze gelince; yazar bununla adına kurban kesilen ölünün varislerini kastetmiştir ki bu doğru değildir. Zira yukarıda bildiğiniz üzere, İbn Hacer’in zikredilen ifadesinden ve bu mananın dışındaki hususlara müteallik ifadesinin sonuna kadar anlaşıldığı üzere, tamamının fakirlere sarf edilmesinin vacip olması sebebiyle, ölünün varisinin ondan yemesi caiz değildir."

Kısım 2 / 27

Muhammed bin Ali el-Kettânî İshak bin Muhammed en-Nehrecûrî Ali bin Muhammed el-Müzeyyin Ebû Ali bin el-Kâtib Muzaffer el-Kırmîsînî Abdullah bin Tâhir el-Ebherî İbn Benân İbrahim bin Şeybân el-Kırmîsînî el-Huseyn bin Ali bin Yezdânyâr İbnü’l-A’râbî Muhammed bin İbrahim ez-Zeccâcî en-Nîsâbûrî Cafer bin Muhammed bin Nasr Ebû Bekir es-Saydlânî Muhammed bin Dâvûd ed-Dîneverî Abdullah bin Muhammed er-Râzî İsmail bin Nüceyd Ali bin Ahmed bin Sehl el-Bûşencî Muhammed bin Hafîf eş-Şîrâzî Bündâr bin el-Huseyn eş-Şîrâzî Ebû Bekir et-Tümüstânî Ahmed bin Muhammed ed-Dîneverî Saîd bin Selâm el-Mağribî İbrahim bin Muhammed en-Nasrabâzî Ali bin İbrahim el-Husrî el-Basrî Ahmed bin Atâ er-Rûzbârî

Bu Taifenin Arasında Dönen Lafızların Tefsiri ve Bunlardan Müşkil Olanların Beyanı Hakkında Bab

Vakit Makam Hal Kabz ve Bast Heybet ve Üns Tevâcüd, Vecd ve Vücûd Cem ve Fark Cem’ul-Cem Fenâ ve Bekâ Gaybet ve Huzûr Sahv ve Sekr Zevk ve Şürb Mahv ve İsbât Setr ve Tecellî Muhâdara, Mükâşefe ve Müşâhede Levâih, Tavâli’ ve Levâmi’ Bevâdih ve Hücûm Telvîn ve Temkîn Kurb ve Bu’d Şeriat ve Hakikat Nefis Havâtır İlme’l-yakîn, Ayne’l-yakîn ve Hakka’l-yakîn Vârid Şâhid Lafzı Nefis Ruh Latife Sır

Tövbe Babı

Sıfatları ve Halleri Beyan Ettiğinde

Mücahede Babı

Nefsin Gizli Afetlerinden Olan Meyli ve Benzeri Hususlar

Halvet ve Uzlet Babı

Uzletin Adabı

Takva Babı

Vera Babı

216. Fasıl: Müridin, şeyhlerin masum olduğuna inanması yakışık almaz.

216. Fasıl: Kalbinde dünya geçimliğinden bir şey kalan her mürid...

216. Fasıl: Şeyhlerin kalplerinin müridi kabul etmesi, onun saadeti için en sadık şahittir.

216. Fasıl: Bu yoldaki en çetin afetlerden biri de gençlerle düşüp kalkmaktır.

216. Fasıl: Müridin afetlerinden biri de nefsin, kardeşlerine karşı duyduğu gizli hasetle iç içe girmesidir.

216. Fasıl: Biliniz ki bir mecliste bulunması vaki olduğunda, müridin hakkı, her hususta herkesi kendine tercih etmektir...

217. Fasıl: Müridin sema hususundaki adabına gelince...

217. Fasıl: Şayet bir mürid makam ve mevki ile imtihan olunursa...

217. Fasıl: Müridlerin adabındandır ki baş köşeye geçmeye yeltenmesinler.

217. Fasıl: Mürid fakirlere hizmet ettiğinde...

217. Fasıl: Yolu fakirlere hizmet etmek olan müridin şanından olan şey sabırdır.

218. Fasıl: Bu işin esası ve özü, şeriat adabını muhafaza etmeye bağlıdır.

218. Fasıl: Müridin şanından olan şey, Allah Teâlâ ile olan ahitlerini muhafaza etmektir.

218. Fasıl: Müridin şanından olan şey, emeli kısa tutmaktır.

218. Fasıl: Müridin şanından olan şey, kendisi için belirlenmiş bir rızık kaygısı taşımamaktır.

218. Fasıl: Müridin şanından, hatta bu mezhebin saliklerinin yolundan olan şey, kadınların yardımlarını kabul etmeyi terk etmektir.

218. Fasıl: Müridin şanından olan şey, dünya ehlinden uzak durmaktır.

Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla.

Hamd, mülkünün celaliyle tek olan, melekûtunun cemaliyle bir olan, ehadiyetinin yüceliğiyle izzet bulan, samediyetinin ulviliğiyle mukaddes olan, zatında her türlü benzerlikten münezzeh bulunan, sıfatlarında her türlü nihayet ve tasvirden beri olan Allah’a mahsustur. O’na mahsus sıfatlar ve O’nun yaratılmışlara benzemediğini haykıran ayetler vardır. Kudretiyle her şeye galip gelen, hiçbir sınırın kendisine ulaşamadığı, hiçbir hesabın kendisini kuşatamadığı, hiçbir sürenin kendisini sınırlayamadığı, hiçbir yardımcının kendisine yardım etmediği, hiçbir çocuğun kendisine şefaatçi olmadığı, hiçbir sayının kendisini toplamadığı, hiçbir mekanın kendisini tutamadığı, hiçbir zamanın kendisine erişemediği, hiçbir anlayışın kendisini takdir edemediği ve hiçbir vehmin kendisini tasvir edemediği o Yüce Zat’ı tesbih ederim. O, "Nasıldır?" yahut "Nerededir?" denilmekten, sanatı sebebiyle bir ziynet kesbetmekten yahut fiiliyle bir noksanlık ve kusuru defetmekten yücedir. Zira O’nun benzeri hiçbir şey yoktur; O, her şeyi işiten ve görendir. Hiçbir diri O’na galip gelemez; O, her şeyden haberdar olan ve her şeye gücü yetendir. Bahşettiği ve halk ettiği şeyler için O’na hamdeder, esirgediği ve defettiği şeyler için O’na şükreder, O’na tevekkül eder ve O’nunla yetinirim; verdiği ve vermediği her şeye rıza gösteririm. Şehadet ederim ki Allah’tan başka ilah yoktur, O tektir ve ortağı yoktur; bu şehadet, O’nun tevhidini yakinen tasdik eden ve O’nun güzel teyidine sığınan bir kimsenin şehadetidir. Yine şehadet ederim ki Muhammed, O’nun seçkin kulu, beğenip seçtiği emini ve bütün insanlığa gönderdiği resulüdür. Allah’ın salat ve selamı O’nun ve karanlıkların kandilleri olan ehlibeytinin, hidayetin anahtarları olan ashabının üzerine olsun; onlara çokça selam eylesin.

Kısım 3 / 27

Bu risale, Allah Teâlâ’nın rahmetine muhtaç olan Abdülkerim bin Hevâzin el-Kuşeyrî tarafından, hicri dört yüz otuz yedi senesinde İslam beldelerindeki Sufi cemaatine yazılmıştır.

İmdi, Allah sizlerden razı olsun; şüphesiz ki Allah, resullerinden ve nebilerinden (Allah’ın salat ve selamı onların üzerine olsun) sonra bu taifeyi velilerinin seçkinleri kılmış, onları kullarının tamamından üstün tutmuştur. Onların kalplerini sırlarının madenleri kılmış, ümmet arasından onları envarının tecellilerine mahsus eylemiştir. Onlar, mahlukat için birer sığınaktır; umum hallerinde Hak ile beraber, Hak için dönüp dururlar. Allah onları beşeriyetin kirlerinden arındırmış, Ehadiyet hakikatlerinden kendilerine tecelli eden nurlar vasıtasıyla onları müşahede makamlarına yükseltmiştir. Onları kulluk adabını yerine getirmeye muvaffak kılmış, rububiyet hükümlerinin akışını onlara müşahede ettirmiştir. Böylece onlar, üzerlerine düşen mükellefiyet vazifelerini eda etmişlerdir.

İnançlarını bidatlerden korumuşlar, selefin ve Ehl-i Sünnet’in üzerinde bulunduğu, içinde teşbih ve tatil barındırmayan bir tevhid akidesine tabi olmuşlardır. Kıdem sıfatının hakkını bilmişler, yokluktan varlığa erdirilen mahlukun vasfını hakikatiyle kavramışlardır. Nitekim bu yolun seyyidi olan Cüneyd (Allah ona rahmet eylesin) şöyle demiştir: "Tevhid, kadim olanı hadis olandan tecrit etmektir." Akidelerin usulünü, apaçık deliller ve parıldayan şahitlerle sağlamlaştırmışlardır. Nitekim Ebû Muhammed el-Cüreyrî (Allah ona rahmet eylesin) şöyle demiştir: "Tevhid ilmine şahitlerinden bir şahitle vakıf olmayan kimsenin ayağı, helak uçurumunda gurur çukuruna kayar." Bununla kastettiği şudur: Taklide yaslanan ve tevhidin delillerini tefekkür etmeyen kimse, necat yolundan sapar ve helak deryasına düşer. Onların lafızlarını tefekkür eden ve kelamlarını inceleyen kimse, sözlerinin mecmuunda ve dağınık kısımlarında öyle hakikatler bulur ki, tefekkür ettiğinde bu kavmin hakikati araştırmada hiçbir hedeften geri kalmadığına ve taleplerinde hiçbir kusur sebebiyle acze düşmediğine yakinen inanır.

Biz bu fasılda, usul meselelerine müteallik olarak onların dağınık kelamlarından bazı hülasaları zikredeceğiz. Sonra, Allah’ın izniyle, itikat hususunda ihtiyaç duyulan meseleleri ihtiva eden kısımları icaz ve ihtisar üzere sırasıyla zikredeceğiz.

Şeyh Ebû Abdurrahman Muhammed bin el-Huseyn es-Sülemî’nin (Allah ona rahmet eylesin) şöyle dediğini işittim: Abdullah bin Musa es-Selâmî’den işittim, o da Şiblî’den işitmiş ki şöyle dermiş: "Bir olan Zat, sınırlardan ve harflerden önce de bilinendir." Şiblî’nin bu sözü, Kadim olan Allah Teâlâ’nın zatı için bir sınır, kelamı için de harfler olmadığı hususunda apaçık bir beyandır.

Ebû Hatim es-Sûfî’den işittim, o da Ebû Nasr et-Tûsî’den işitmiş ki şöyle anlatırmış: Ruveym’e, "Allah Azze ve Celle’nin mahlukatına farz kıldığı ilk farz nedir?" diye sorulduğunda o, "Marifettir. Zira Allah Teâlâ, 'Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım' buyurmuştur. İbn Abbas ise bunu, 'Beni bilsinler, tanısınlar diye' şeklinde tefsir etmiştir," cevabını vermiştir.

Kısım 4 / 27

Cüneyd ise şöyle demiştir: "Hikmet akdinde ihtiyaç duyulan ilk şey, mahlukun kendi sanatkârını, hadis olanın ise kendi var oluşunun nasıl vuku bulduğunu bilmesidir. Böylece mahluktan Halık’ın sıfatını, hadis olandan Kadim olanın sıfatını bilir; O’nun davetine boyun eğer ve O’na itaatin vacip olduğunu itiraf eder. Zira malikini bilmeyen kimse, mülkün hak sahibine ait olduğunu itiraf etmez."

Muhammed bin el-Huseyn bana haber verip dedi ki: Muhammed bin Abdullah’tan işittim, o da Ebû Tayyip el-Merâgî’den işitmiş ki şöyle dermiş: "Aklın bir delaleti, hikmetin bir işareti, marifetin ise bir şehadeti vardır. Akıl delalet eder, hikmet işaret eder, marifet ise şehadet eder ki, ibadetlerin safiyeti ancak tevhidin safiyeti ile elde edilir."

Cüneyd’e tevhidden sorulduğunda şöyle demiştir: "Muvahhidin, bir olan Zat’ın birliğini, ehadiyetinin kemaliyle gerçekleştirmesidir. O, doğurmamış ve doğurulmamış olan tek bir Zat’tır; zıtların, denklerin ve benzerlerin nefyedilmesiyle, hiçbir teşbih, tekyif, tasvir ve temsil olmaksızın birdir. O’nun benzeri hiçbir şey yoktur; O, her şeyi işiten ve görendir."

Muhammed bin Ahmed bin Muhammed bin Yahya es-Sûfî bize haber verip dedi ki: Abdullah bin Ali et-Temîmî es-Sûfî bize haber verdi; o, Huseyn bin Ali ed-Dâmegânî’den nakleder ki şöyle demiştir: Ebû Bekir ez-Zâhiryâdî’ye marifetten sorulduğunda şöyle demiştir: "Marifet bir isimdir; manası ise kalpte, seni tatilden ve teşbihten men edecek bir tazimin vücut bulmasıdır."

Ebû’l-Hasan el-Bûşencî (Allah ona rahmet eylesin) şöyle demiştir: "Tevhid, O’nun zatlara benzemediğini ve sıfatlarının da yok sayılamayacağını bilmendir."

Şeyh Ebû Abdurrahman es-Sülemî (Allah ona rahmet eylesin) bize haber verip dedi ki: Muhammed bin Muhammed bin Galib’den işittim, o da Ebû Nasr Ahmed bin Said el-İsficânî’den işitmiş ki şöyle demiştir: Huseyn bin Mansur şöyle demiştir: "Her şeye hudûs (sonradan var olma) sıfatını yüklemiştir, zira kıdem ancak O’na mahsustur. Cisim ile zahir olan her şeye arazlar arız olur. Aletlerle bir araya gelen şeyi, o aletlerin kuvvetleri ayakta tutar. Zamanın bir araya getirdiği şeyi, yine zaman dağıtır. Kendisini ayakta tutan başkası olan her varlığa ihtiyaç dokunur. Vehmin ulaştığı her şeye tasvir yükselir. Kendisini bir mekanın barındırdığı her varlığı 'nerede' sorusu idrak eder. Bir cinsi olan her varlıktan nasıllık talep edilir. Şüphesiz ki O Yüce Zat’ı ne üst taraf gölgeler, ne alt taraf taşır; ne bir sınır O’na mukabil gelir, ne bir yan O’nu sıkıştırır; ne arkası O’nu içine alır, ne önü O’nu sınırlar; ne 'önce' O’nu zahir kılmıştır, ne 'sonra' O’nu fani kılar; ne 'hepsi' O’nu bir araya getirir, ne 'idi' O’nu var kılmıştır, ne de 'yoktur' O’nu yok eder. O’nun vasfı, mahlukatın sıfatları gibi değildir; O’nun fiilinin bir illeti yoktur; O’nun varlığının bir sonu yoktur. Mahlukatının hallerinden münezzehtir; mahlukatıyla bir karışımı olmadığı gibi, fiilinde de bir zorlanma yoktur; onlardan tamamen ayrıdır."

Kısım 5 / 27

es-Sülemî (Allah ona rahmet eylesin) dedi ki: Muhammed bin Abdullah’tan işittim, o da Ebû Cafer es-Sâyiğ dellâli’den işitmiş, o da Ebû Said el-Harrâz’dan işitmiş ki şöyle dermiş: "Kim çaba sarf ederek matlubuna ulaşacağını sanırsa, o kendini boşuna yormuştur; kim de çaba sarf etmeksizin ulaşacağını sanırsa, o sadece bir hayalperesttir."

Vâsıtî şöyle demiştir: "Kısımlar taksim edilmiş, vasıflar cereyan etmiştir; bunlar hareketlerle nasıl icabet bulsun yahut çabalarla nasıl elde edilsin?"

Vâsıtî’ye, Allah’a karşı küfürden yahut Allah için küfürden sorulduğunda şöyle demiştir: "Küfür de iman da, dünya da ahiret de Allah’tandır, Allah’a döner, Allah iledir ve Allah içindir. Allah’tan başlamış ve inşa edilmiştir; Allah’a rücu eder ve nihayete erer; Allah ile baki kalır ve fani olur; mülk ve yaratılış olarak Allah’a aittir."

Cüneyd şöyle demiştir: "Alimlerden birine tevhidden sorulduğunda, 'O yakindir,' dedi. Sual sahibi, 'Bana bunun ne olduğunu beyan et,' deyince, o şöyle cevap verdi: 'Mahlukatın hareketlerinin ve sükunlarının ancak ve ancak ortağı olmayan Allah Azze ve Celle’nin fiili olduğunu bilmendir. Bunu yaptığında, O’nu birlemiş olursun.'"

Muhammed bin el-Huseyn’den (Allah ona rahmet eylesin) işittim, o Abdülvahid bin Ali’den işitmiş, o Kasım bin Kasım’dan işitmiş, o Muhammed bin Musa el-Vâsıtî’den işitmiş, o Muhammed bin el-Huseyn el-Cevherî’den işitmiş, o da Zünnûn-ı Mısrî’den işitmiş ki; kendisine bir adam gelip, "Benim için Allah’a dua et," dediğinde ona şöyle demiştir: "Şayet gayb ilminde sadık bir tevhid ile teyit edilmişsen, senin için zaten kabul olunmuş nice dualar sebkat etmiştir; aksi takdirde kuru bir nida, boğulmakta olanları kurtarmaz."

Vâsıtî şöyle demiştir: "Firavun, apaçık bir keşif iddiasıyla rububiyet davasında bulundu; mutezile ise gizli bir iddiayla 'Dilediğimi yaparım' diyerek aynı davada bulundu."

Ebû’l-Huseyn en-Nûrî şöyle demiştir: "Tevhid, teşbih havâtırının kendisine ortak olmamasından sonra, Allah Teâlâ’ya işaret eden her bir hatıradır."

Şeyh Ebû Abdurrahman es-Sülemî (Allah ona rahmet eylesin) bize haber verip dedi ki: Abdülvahid bin Bekr’den işittim, o Hilal bin Ahmed’den işitmiş ki; Ebû Ali er-Rûzbârî’ye tevhidden sorulduğunda şöyle demiştir: "Tevhid, tatilin ayrılığını ispat etmek ve teşbih fikirlerini yok etmek suretiyle kalbin istikamet bulmasıdır. Tevhid tek bir kelimeyle şudur: Vehimlerin ve fikirlerin tasvir ettiği her ne varsa, Allah Sübhânehû onun dışındadır; zira O, 'O’nun benzeri hiçbir şey yoktur; O, her şeyi işiten ve görendir' buyurmuştur."

Ebû’l-Kasım en-Nasrabâzî şöyle demiştir: "Cennet, O’nun baki kılmasıyla bakidir; O’nun seni zikretmesi, rahmeti ve sevgisi ise O’nun kendi bekasıyla bakidir. O’nun kendi bekasıyla baki olan ile O’nun baki kılmasıyla baki olan arasında ne büyük fark vardır!" Şeyh Ebû’l-Kasım en-Nasrabâzî’nin bu söylediği, tahkikin en uç noktasıdır. Zira Hak ehli, "Kadim olan Allah Teâlâ’nın zatî sıfatları, O’nun kendi bekasıyla bakidir," demişlerdir. O, bu meseleye dikkat çekmiş ve baki olanın, Hak ehlinin muhaliflerinin söylediğinin aksine, O’nun bekasıyla baki olduğunu beyan etmiştir; zira muhalifler hakka muhalefet etmişlerdir.

Kısım 6 / 27

Muhammed bin el-Huseyn’den işittim, o Nasrabâzî’den işitmiş ki şöyle dermiş: "Sen, fiil sıfatları ile zat sıfatları arasında gidip gelirsin; oysa her ikisi de hakikatte O Yüce Zat’ın sıfatıdır. Fark makamında olduğunda seni fiil sıfatlarıyla birleştirir; cem makamına ulaştırdığında ise seni zat sıfatlarıyla birleştirir." Ebû’l-Kasım en-Nasrabâzî, döneminin şeyhi idi.

Üstad İmam Ebû İshak el-İsferâyînî’nin (Allah ona rahmet eylesin) şöyle dediğini işittim: "Bağdat’tan geldiğimde, Nîsâbûr Camii’nde ruh meselesini ders veriyor ve onun mahluk olduğuna dair görüşü şerhediyordum. Ebû’l-Kasım en-Nasrabâzî ise bizden uzakta oturmuş, kelamıma kulak kabartıyordu. Birkaç gün sonra yanıma uğradı ve Muhammed el-Ferrâ’ya beni işaret ederek, 'Şehadet ederim ki ben bu adamın elinde yeniden Müslüman oldum,' dedi."

Muhammed bin el-Huseyn es-Sülemî’den işittim, o Ebû’l-Huseyn el-Fârisî’den işitmiş, o İbrahim bin Fâtik’ten işitmiş, o da Cüneyd’den işitmiş ki şöyle dermiş: "Benzeri ve dengi olmayan Zat, benzeri ve dengi olan varlıkla ne zaman birleşir? Heyhat! Bu, pek acayip bir zandır; ancak hiçbir idrak, vehim ve kuşatmanın olmadığı, sadece yakinin işareti ve imanın tahkikiyle tecelli eden o en latif lütuf müstesnadır."

Muhammed bin el-Huseyn (Allah ona rahmet eylesin) bize haber verip dedi ki: Abdülvahid bin Bekr’den işittim, o Ahmed bin Muhammed bin Ali el-Berdeî’den işitmiş, o da Tahir bin İsmail er-Râzî’den nakletmiş ki; Yahya bin Muâz’a, "Bana Allah Azze ve Celle’den haber ver," denildiğinde, "O, tek bir ilahtır," demiştir. "O nasıldır?" denildiğinde, "Kadir bir meliktir," demiş; "O nerededir?" denildiğinde ise, "O, gözetleme yerindedir," cevabını vermiştir.

Sufilerin sözleri, usul meselelerinde Hak ehlinin sözleriyle tam bir mutabakat içindedir. İcaz ve ihtisarı tercih ettiğimizden, bu sınırın dışına çıkmamak adına bu kadarıyla iktifa ettik.

Fasıl

İslam’ın Ziyneti Ebû’l-Kasım (Allah izzetini daim kılsın) şöyle dedi: Bunlar, tevhid meselelerinde onların akidelerinin beyanını ihtiva eden fasıllardır; bunları sırasıyla zikrettik. Bu yolun şeyhleri, tevhid hususundaki dağınık ve toplu kelamlarının, ayrıca tasnif ettikleri eserlerinin delalet ettiği üzere şöyle demişlerdir:

Hak Sübhânehû ve Teâlâ mevcuttur, kadimdir, tektir, hakimdir, kadirdir, alimdir, kahhardır, rahimdir, müriddir, semidir, meciddir, refidir, mütekellimdir, basirdir, mütekebbirdir, kadirdir, hayydır, ahaddir, bakidir, sameddir. O, bir ilimle alimdir; bir kudretle kadirdir; bir iradeyle müriddir; bir sem’ ile semidir; bir basar ile basirdir; bir kelamla mütekellimdir; bir hayatla hayydır; bir beka ile bakidir. O’nun iki eli vardır ki bunlar, dilediğini hususi surette yarattığı iki sıfatıdır. O’nun güzel bir vechi vardır. Zatının sıfatları zatına mahsustur; o sıfatlar için "O’nun aynısıdır" denilemeyeceği gibi, "O’nun gayrısıdır" da denilemez. Bilakis onlar, O’nun ezeli sıfatları ve ebedi vasıflarıdır. O, zatında tektir; yaratılmışlardan hiçbir şeye benzemez, mahlukattan hiçbir şey de O’na benzemez. O, ne bir cisimdir, ne bir cevherdir, ne de bir arazdır; O’nun sıfatları da araz değildir. Vehimlerde tasvir edilemez, akıllarda sınırlandırılamaz. O’nun için bir yön yahut mekan yoktur; O’nun üzerine vakit ve zaman cereyan etmez. O’nun vasfında ne bir artma ne de bir eksilme caizdir. O’na mahsus bir heyet ve boy yoktur; O’nu hiçbir nihayet ve sınır kesip ayıramaz. O’na hiçbir hadis nüfuz edemez, O’nu fiile sevk eden hiçbir saik yoktur. O’nun hakkında renk ve oluş caiz değildir; O’na hiçbir destek ve yardımcı yardım etmez. Kudretinin dışına hiçbir mukadder çıkamaz, O’nun hükmünden hiçbir mahluk kurtulamaz. Bilinen hiçbir şey O’nun ilminden gizli kalamaz. O’nun fiili hakkında "Nasıl yapar?" ve "Ne yapar?" diye sual olunamaz. O’na "Nerede?", "Nasıldır?" yahut "Hangi yöndedir?" denilemez. O’nun varlığı için "Ne zaman var oldu?" denilerek bir başlangıç aranamaz; O’nun bekası için "Müddetini ve zamanını doldurdu" denilerek bir son tayin edilemez. Yaptığı şey için "Niçin yaptı?" denilemez, zira fiillerinin bir illeti yoktur. "O nedir?" denilemez, zira O’nun bir cinsi yoktur ki benzerlerinden bir alametle ayırt edilebilsin. O, bir karşı karşıya gelme olmaksızın görülür; başkasını ise bir göz süzme olmaksızın görür. Bir bizzat temas ve alet olmaksızın halk eder. En güzel isimler ve en yüce sıfatlar O’nundur. Dilediğini yapar, kullar O’nun hükmüne boyun eğer. O’nun saltanatında ancak dilediği cereyan eder, mülkünde ancak ezeli kazasının sebkat ettiği şey vuku bulur. Hadisattan olacağını bildiği şeyin olmasını irade etmiştir; olması caiz olup da olmayacağını bildiği şeyin ise olmamasını irade etmiştir. Kulların amellerinin, hayrının ve şerrinin yaratıcısı O’dur; alemdeki ayan ve asarın, azının ve çoğunun mucidi O’dur. Üzerine bir vacip olmaksızın ümmetlere resuller gönderen O’dur; peygamberlerin (Allah’ın salat ve selamı onların üzerine olsun) lisanıyla, hiç kimsenin kınama ve itirazına yol bırakmayacak şekilde insanları ibadetle mükellef kılan O’dur. Peygamberimiz Muhammed’i (Sallallâhu Aleyhi ve Sellem) apaçık mucizelerle ve parlak ayetlerle teyit etmiş, böylece mazeretleri ortadan kaldırmış, yakini ve inkarı açıkça ortaya koymuştur. O’nun vefatından sonra İslam’ın birliğini Hülefa-i Raşidîn ile muhafaza etmiş, ardından velilerinin lisanı üzere dinin delillerini açıklamak suretiyle hakkı korumuş ve ona yardım etmiştir. Hanif ümmetini dalalet üzere birleşmekten korumuş, diktiği delillerle batılın yolunu kesmiştir. "Müşrikler istemese de dini bütün dinlere üstün kılmak için..." vaadini yerine getirmiştir.

Kısım 7 / 27

İşte bunlar, şeyhlerin usulüne işaret eden muhtasar fasıllardır; muvaffakiyet ancak Allah’tandır.

Bu Yolun Şeyhlerini ve Onların Siretleri ile Sözlerinden Şeriatı Tazim Etmeye Delalet Eden Hususları Zikretme Babı

Biliniz ki (Allah Teâlâ sizlere rahmet eylesin), Resulullah’tan (Sallallâhu Aleyhi ve Sellem) sonra Müslümanların faziletlileri, kendi asırlarında Resulullah’ın (Sallallâhu Aleyhi ve Sellem) sohbetinden başka bir isimle tesmiye olunmamışlardır; zira bundan daha üstün bir fazilet yoktur. Bu sebeple onlara "Sahabe" denilmiştir. İkinci asrın insanlarına erişildiğinde, Sahabe ile sohbet edenlere "Tabiîn" denilmiş ve onlar bunu en şerefli isim olarak görmüşlerdir. Onlardan sonra gelenlere ise...

Takva ağlar ve der ki: "Ne zaman takva ehli anılsa, haydi Zünnûn’a koşun!" O, zayıf bünyeli, teni kırmızıya çalan, sakalı ak olmayan bir zat idi. Ahmed bin Muhammed’in şöyle dediğini işittim: Said bin Osman’ın şöyle dediğini işittim: Zünnûn’un şöyle dediğini işittim: "Kelamın medarı dört şey üzerinedir: Celil olan Allah’ı sevmek, az olan dünyalığa buğzetmek, tenzile uymak ve halin değişmesinden korkmak." Muhammed bin Hüseyin’in, Allah ona rahmet eylesin, şöyle dediğini işittim: Said bin Ahmed bin Cafer’in şöyle dediğini işittim: Muhammed bin Ahmed bin Muhammed bin Sehluveyh’in şöyle dediğini işittim: Said bin Osman’ın şöyle dediğini işittim: Mısırlı Zünnûn’un şöyle dediğini işittim: "Aziz ve Celil olan Allah’ı sevenin alametlerinden biri de, ahlakında, fiillerinde, emirlerinde ve sünnetlerinde Allah’ın Sevgilisi’ne, salallahu aleyhi ve sellem, tabi olmasıdır." Zünnûn’a sefil kimselerin kim olduğu sorulduğunda, "Allah’a giden yolu bilmeyen ve onu öğrenmeye de gayret etmeyen kimsedir," buyurdu. Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi’nin, Allah ona rahmet eylesin, şöyle dediğini işittim: Ebu Bekir Muhammed bin Abdullah bin Şâzân’ın şöyle dediğini işittim: Yusuf bin Hüseyin’in şöyle dediğini işittim: Bir gün Zünnûn’un meclisinde bulunuyordum. Salim el-Mağribi ona gelerek, "Ey Ebu’l-Feyz, tövbe etmenin sebebi neydi?" diye sordu. Zünnûn, "Aklın alamayacağı hayret verici bir iştir," dedi. O da, "Mabudun hakkı için bana anlatmaz mısın?" deyince Zünnûn şöyle anlattı: "Mısır’dan bazı köylere gitmek üzere yola çıkmıştım. Yol üstünde bir çölde uyuyakaldım. Gözümü açtığımda, yuvasından yere düşmüş kör bir tarla kuşu gördüm. O sırada toprak yarıldı ve içinden biri altın, diğeri gümüş iki kase çıktı. Birinde susam, diğerinde ise su vardı. Kuş bundan yiyor, şundan içiyordu. Bunun üzerine, 'Bu bana yeter,' diyerek tövbe ettim ve Aziz ve Celil olan Allah beni kabul edene kadar O’nun kapısına bağlandım." Muhammed bin Hüseyin’in şöyle dediğini işittim: Ali bin Ömer el-Hafız’ın şöyle dediğini işittim: İbn Reşîk’in şöyle dediğini işittim: Ebu Dücane’nin şöyle dediğini işittim: Zünnûn’un şöyle dediğini işittim: "Hikmet, yemekle doldurulmuş bir mideye yerleşmez." Zünnûn’a tövbe hakkında sorulduğunda şöyle dedi: "Avamın tövbesi günahlardan, havasın tövbesi ise gaflettendir."

Kısım 8 / 27

Onlardan biri de Ebu Ali el-Fudayl bin İyad’dır. Merv tarafındaki Horasan ehlindendir. Merkad’da doğduğu ve Ebîverd’de yetiştiği de söylenir. Mekke’de, yüz seksen yedi yılı Muharrem ayında vefat etmiştir. Muhammed bin Hüseyin’in şöyle dediğini işittim: Ebu Bekir Muhammed bin Cafer bize haber verip dedi ki: Hasan bin Abdullah el-Askeri bize anlatıp dedi ki: Ebu Zür’a’nın yeğeni bize anlatıp dedi ki: Muhammed bin İshak bin Rahuye bize anlatıp dedi ki: Ebu Ammar, Fudayl bin Musa’dan naklederek bize anlattı ki: Fudayl, Ebîverd ile Serahs arasında yol kesen bir haydut idi. Tövbe etmesinin sebebi ise bir cariyeye aşık olmasıydı. Bir gün cariyeye ulaşmak için duvarlara tırmanırken, bir okuyucunun şu ayeti okuduğunu işitti: "İman edenlerin, Allah’ı anmak için kalplerinin ürperme vakti gelmedi mi?" Bunun üzerine, "Evet ya Rabbi, vakti geldi," dedi ve geri döndü. Geceleyin sığınmak için bir harabeye girdi. Orada bir kervan bulunuyordu. Kervandakilerden bazıları, "Yola çıkalım," derken, diğerleri, "Sabah olana kadar bekleyelim, çünkü Fudayl yoldadır, yolumuzu keser," dediler. Fudayl tövbe etti, onları emniyete kavuşturdu ve ölene kadar Harem-i Şerif’e komşu oldu. Fudayl bin İyad şöyle demiştir: "Allah bir kulu sevdiğinde onun gamını artırır, bir kula buğzettiğinde ise dünyasını genişletir." İbnü’l-Mübarek şöyle demiştir: "Fudayl öldüğünde hüzün ortadan kalktı." Fudayl şöyle demiştir: "Eğer dünya bütün varlığıyla bana sunulsa ve bundan dolayı hesaba çekilmeyecek olsam bile, sizden birinizin yanından geçerken elbisesine bulaşmasından tiksindiği bir leş gibi ben de dünyadan tiksinirdim." Fudayl yine şöyle demiştir: "Riyakar olduğuma dair yemin etmem, riyakar olmadığıma dair yemin etmemden bana daha sevimlidir." Fudayl demiştir ki: "İnsanlar için ameli terk etmek riyadır, insanlar için amel etmek ise şirktir." Ebu Ali er-Razi şöyle demiştir: "Fudayl ile otuz sene arkadaşlık ettim. Oğlu Ali’nin vefat ettiği gün hariç, onun güldüğünü yahut tebessüm ettiğini görmedim. Kendisine bunun sebebini sorduğumda, 'Şüphesiz ki Allah bir işi sevdi, ben de O’nun sevdiğini sevdim,' dedi." Fudayl şöyle demiştir: "Ben Allah’a isyan ettiğimde, bunun tesirini merkebimin ve hizmetçimin ahlakında görürüm."

Onlardan biri de Ebu Mahfuz Maruf bin Firuz el-Kerhi’dir. Büyük meşayihtendi, duası makbul bir zat idi ve kabriyle şifa aranır. Bağdatlılar, "Maruf’un kabri, tecrübe edilmiş bir panzehirdir," derler. O, Ali bin Musa er-Rıza’nın azatlılarındandır.

Doksan sene boyunca, ölüm döşeği hariç, uzanıp yattığı görülmemiştir. Sırri’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Tasavvuf, üç manayı kendinde barındıran bir isimdir: O, marifetinin nuru takvasının nurunu söndürmeyen, Kitap ve Sünnet’in zahirinin iptal edeceği hiçbir batıni ilimden bahsetmeyen ve mazhar olduğu kerametlerin kendisini Allah’ın haram kıldığı sınırları çiğnemeye sevk etmediği kimsedir." Sırri, iki yüz elli yedi yılında vefat etmiştir. Üstad Ebu Ali ed-Dakkak’ın, Cüneyd’den, Allah ona rahmet eylesin, naklederek şöyle anlattığını işittim: Cüneyd dedi ki: "Sırri bir gün bana muhabbetten sordu. Ben de, 'Kimi ona muvafakat dedi, kimi de isar dedi, kimi de şöyle şöyle dedi,' dedim. Bunun üzerine Sırri, pazu derisini tutup çekti fakat deri esnemedi. Sonra dedi ki: 'O’nun izzetine yemin olsun ki, eğer bu deri O’nun muhabbetinden ötürü bu kemik üzerinde kurudu desem doğru söylemiş olurum.' Sonra bayıldı ve yüzü parıldayan bir ay gibi döndü. Sırri esmer tenli bir zat idi." Sırri’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Otuz senedir, bir defa 'Elhamdülillah' dediğim için istiğfar etmekteyim." Kendisine, "Bu nasıl olur?" diye sorulduğunda şöyle cevap vermiştir: "Bağdat’ta bir yangın çıkmıştı. Karşıma bir adam çıktı ve bana, 'Dükkanın kurtuldu,' dedi. Ben de 'Elhamdülillah' dedim. Müslümanların başına gelen musibetten ziyade kendi nefsim için hayır dilediğimden ötürü, otuz senedir söylediğim bu söze pişmanım." Bunu bana Abdullah bin Yusuf haber verdi ve dedi ki: Ebu Bekir er-Razi’nin şöyle dediğini işittim: Ebu Bekir el-Harbi’nin şöyle dediğini işittim: Sırri’nin bunu söylediğini işittim. Sırri’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Allah’ın bana verdiklerinden ötürü, O’nun korkusundan yüzümün kararmış olabileceği endişesiyle günde şu kadar kez burnuma bakarım." Muhammed bin Hüseyin’in, Allah ona rahmet eylesin, şöyle dediğini işittim: Muhammed bin Hasan bin el-Haşşab’ın şöyle dediğini işittim: Cafer bin Muhammed bin Nusayr’ın şöyle dediğini işittim: Cüneyd’in şöyle dediğini işittim: Sırri’nin şöyle dediğini işittim: "Cennete giden kestirme ve dosdoğru bir yol biliyorum." Ona, "O yol nedir?" diye sordum. "Kimseden bir şey isteme, kimseden bir şey alma ve yanında başkasına vereceğin bir şey bulunmasın," dedi. Abdullah bin Yusuf el-Asbahani’nin şöyle dediğini işittim: Ebu Nasr es-Serrac et-Tusi’nin şöyle dediğini işittim: Cafer bin Muhammed bin Nusayr’ın şöyle dediğini işittim: Cüneyd’in şöyle dediğini işittim: Sırri’nin şöyle dediğini işittim: "Bağdat’tan başka bir şehirde ölmeyi arzuluyorum." Kendisine, "Bu neden?" diye sorulduğunda, "Kabrimin beni kabul etmeyip rezil olmaktan korkuyorum," dedi. Abdullah bin Yusuf el-Asbahani’nin şöyle dediğini işittim: Ebu’l-Hasan bin Abdullah el-Guti et-Tarsusi’nin şöyle dediğini işittim: Cüneyd’in şöyle dediğini işittim: Sırri’nin şöyle dediğini işittim: "Allah’ım, beni ne ile cezalandırırsan cezalandır, lakin hicap zilletiyle cezalandırma." Abdullah bin Yusuf el-Asbahani’nin şöyle dediğini işittim: Ebu Bekir er-Razi’nin şöyle dediğini işittim: el-Cureyri’nin şöyle dediğini işittim: Cüneyd’in şöyle dediğini işittim: Bir gün Sırri es-Sakatî’nin yanına girdim, ağlıyordu. Ona, "Seni ağlatan nedir?" diye sordum. Şöyle dedi: "Dün gece kız çocuğu yanıma gelip, 'Babacığım, bu sıcak bir gecedir, şu testiyi şuraya asayım,' dedi. Sonra gözlerim ağırlaştı ve uyuyakaldım. Rüyamda yaratılmışların en güzeli olan bir cariyenin gökten indiğini gördüm. Ona, 'Sen kiminsin?' diye sordum. O da, 'Testilerde soğutulmuş su içmeyen kimsenin,' dedi. Bunun üzerine testiyi alıp yere fırlattım ve kırdım." Cüneyd der ki: "Kırılan çömlek parçalarını gördüm, toprak onları örtüp yok edene kadar ne onları oradan kaldırdı ne de sildi."

Kısım 9 / 27

Onlardan biri de Ebu Nasr Bişr bin el-Haris el-Hafi’dir. Aslen Mervli olup Bağdat’ta ikamet etmiş ve orada vefat etmiştir. Ali bin Haşrem’in kız kardeşinin oğludur. İki yüz yirmi yedi yılında vefat etmiştir. Şanı pek büyüktü. Tövbe etmesinin sebebi şuydu: Yolda üzerinde Allah Teala’nın ismi yazılı olan ve ayaklar altında çiğnenmiş bir kağıt parçası buldu. Onu aldı ve yanındaki bir dirhem ile gâliye esansı satın alıp kağıdı onunla kokulandırdı, sonra da duvarın bir yarığına yerleştirdi. Rüyasında bir sesin kendisine şöyle dediğini işitti: "Ey Bişr, sen benim ismimi güzel kokulu kıldın, ben de senin ismini dünyada ve ahirette güzel kılacağım." Üstad Ebu Ali ed-Dakkak’ın, Allah ona rahmet eylesin, şöyle dediğini işittim: Bişr bazı insanların yanından geçmişti de onlar, "Bu zat bütün gece uyumaz ve sadece üç günde bir iftar eder," dediler. Bunun üzerine Bişr ağladı. Kendisine bunun sebebi sorulduğunda şöyle dedi: "Ben bütün bir geceyi uykusuz geçirdiğimi yahut gecesinde iftar etmediğim bir gün oruç tuttuğumu hatırlamıyorum. Lakin Allah Sübhanehu ve Teala kullarının kalplerine benim hakkımda böyle şeyler ilham ediyor."

Kader hakkında konuşurdu. Takva gereği babasının mirasından hiçbir şey almadı ve şöyle dedi: "Peygamber’den, salallahu aleyhi ve sellem, 'İki farklı dinin mensupları birbirine varis olamazlar,' hadisi sahih olarak rivayet edilmiştir." Muhammed bin Hüseyin’in şöyle dediğini işittim: Hüseyin bin Yahya’nın şöyle dediğini işittim: Cafer bin Muhammed bin Nusayr’ın şöyle dediğini işittim: Muhammed bin Mesruk’un şöyle dediğini işittim: Haris bin Esed el-Muhasibi bir dirheme muhtaç olarak vefat etti. Babası ise arkasında pek çok arazi ve mülk bırakmıştı fakat o bunlardan hiçbir şey almadı. Üstad Ebu Ali ed-Dakkak’ın, Allah Teala ona rahmet eylesin, şöyle dediğini işittim: Haris el-Muhasibi şüpheli bir yiyeceğe elini uzattığında parmağındaki bir damar harekete geçer, o da o yiyecekten imtina ederdi. Ebu Abdullah bin Hafif şöyle demiştir: "Şeyhlerimizden beş kişiye iktida ediniz, geri kalanların ise hallerini kendilerine bırakınız: Haris bin Esed el-Muhasibi, Cüneyd bin Muhammed, Ebu Muhammed Ruveym, Ebu’l-Abbas bin Ata ve Amr bin Osman el-Mekki. Çünkü onlar ilim ile hakikatleri kendilerinde cem etmişlerdir." Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi’nin, Allah ona rahmet eylesin, şöyle dediğini işittim: Abdullah bin Ali et-Tusi’nin şöyle dediğini işittim: Cafer el-Huldi’nin şöyle dediğini işittim: Ebu Osman el-Beledi’nin şöyle dediğini işittim: Haris el-Muhasibi şöyle demiştir: "Kim batınını murakabe ve ihlas ile ıslah ederse, Allah onun zahirini mücahede ve sünnete ittiba ile süsler." Cüneyd’den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Bir gün Haris el-Muhasibi bana uğradı, üzerinde açlık eseri gördüm. "Ey amca, eve girip bir şeyler yer misiniz?" dedim. "Evet," dedi. Eve girdim ve ona ikram edecek bir şeyler aradım. Evde bir düğün yemeğinden bana getirilmiş yiyecek vardı, onu önüne koydum. Bir lokma aldı, ağzında birkaç kez evirip çevirdi, sonra kalkıp onu dehlize tükürdü ve gitti. Birkaç gün sonra onu gördüğümde bu işin sebebini sordum. Şöyle dedi: "Açtım ve yiyerek seni sevindirmek, kalbini hoş tutmak istedim. Lakin benimle Allah Sübhanehu arasında bir alamet vardır ki, içinde şüphe olan hiçbir yiyeceği yutmama müsaade etmez. O lokma boğazımdan geçmedi. O yemek sana nereden gelmişti?" Ben de, "Bir akrabamın düğün evinden bana getirilmişti," dedim. Sonra, "Bugün girer misiniz?" diye sordum. "Evet," dedi. Önüne evimizde bulunan kuru ekmek parçalarını koydum, onları yedi ve şöyle dedi: "Bir fakire ikram edeceğinde önüne böyle şeyler koy."

Kısım 10 / 27

Onlardan biri de Ebu Süleyman Davud bin Nusayr et-Tai’dir. Şanı pek büyüktü. Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi bize haber verip dedi ki: Ebu Ömer bin Matar bize haber verip dedi ki: Muhammed bin el-Müseyyeb bize anlatıp dedi ki: İbn Hubayk bize anlatıp dedi ki: Yusuf şöyle demiştir: "Davud et-Tai’ye yirmi dinar miras kaldı, o da bunu yirmi senede yedi." Üstad Ebu Ali ed-Dakkak’ın, Allah ona rahmet eylesin, şöyle dediğini işittim: Davud et-Tai’nin zühde yönelmesinin sebebi şuydu: Bağdat’ta yürürken bir gün Humeyd et-Tusi’nin önünde şarkıcıların şarkı söylediği bir meclise rastladı. Davud dönüp Humeyd’e baktı ve "Humeyd’in seni geçtiği bu dünyaya yuh olsun!" diyerek eve kapandı, kendini mücahede ve ibadete verdi. Bağdat’ta bazı dervişlerin şöyle dediğini işittim: Onun zühde yönelmesinin sebebi, bir ağıtçının şöyle feryat ettiğini işitmesiydi:

"Hangi yanağın önce çürüyecek toprakta, Ve hangi gözün akıp gidecek önce?"

Onun zühde yönelmesinin sebebinin şu olduğu da söylenir: Ebu Hanife’nin, radıyallahu anh, meclisinde otururdu. Bir gün Ebu Hanife ona, "Ey Ebu Süleyman, aletleri ve ilmi sağlamlaştırdık," dedi. Davud, "Geriye ne kaldı?" diye sordu. O da, "Onunla amel etmek," dedi. Davud der ki: "Nefsim beni uzlete sevk etti. Kendi kendime, 'Onların meclisinde otur ama hiçbir meselede konuşma,' dedim. Bir sene boyunca meclislerinde oturdum ve hiçbir meselede konuşmadım. Bir mesele hakkında konuşmaya duyduğum arzu, susuz bir adamın soğuk suya duyduğu arzudan daha şiddetli olduğu halde konuşmadım. Sonra onun hali ulaştığı mertebeye ulaştı." Anlatıldığına göre bir berber Davud et-Tai’yi tıraş etti, o da berbere bir dinar verdi. Kendisine, "Bu israftır," denildiğinde, "Mürüvveti olmayanın ibadeti olmaz," dedi. Geceleyin şöyle niyaz ederdi: "İlahî, Senin derdin benim dünyevi dertlerimi unutturdu ve benimle uyku arasına girdi." Muhammed bin Abdullah es-Sufi’nin şöyle dediğini işittim: Muhammed bin Yusuf bize anlatıp dedi ki: Said bin Amr bize anlatıp dedi ki: Ali bin Harb el-Mavsılî bize anlatıp dedi ki: İsmail bin Ziyad et-Tai bize anlatıp dedi ki:

Almasında, vermesinde ve kelamında bu üç şey mevcuttu.

Onlardan biri de Ebu Yezid Tayfur bin İsa el-Bistami’dir. Dedesi bir mecusi idi, sonra Müslüman oldu. Üç kardeş idiler: Adem, Tayfur ve Ali. Hepsi de zahit ve abid kimselerdi. Ebu Yezid, hal bakımından onların en yücesiydi. İki yüz altmış bir yılında vefat ettiği söylenir, iki yüz otuz dört yılında vefat ettiği de söylenmiştir. Muhammed bin Hüseyin’in, Allah ona rahmet eylesin, şöyle dediğini işittim: Ebu’l-Hasan el-Farisi’nin şöyle dediğini işittim: Hasan bin Ali’nin şöyle dediğini işittim: Ebu Yezid’e, "Bu marifeti ne ile buldun?" diye sorulduğunda, "Aç bir mide ve çıplak bir bedenle," diye cevap vermiştir. Muhammed bin Hüseyin’in, Allah ona rahmet eylesin, şöyle dediğini işittim: Mansur bin Abdullah’ın şöyle dediğini işittim: Amcam el-Bistami’nin şöyle dediğini işittim: Babamın şöyle dediğini işittim: Ebu Yezid’in şöyle dediğini işittim: "Otuz sene mücahede ettim. Bana ilimden ve ona tabi olmaktan daha zor gelen bir şey bulamadım. Eğer alimlerin ihtilafı olmasaydı helak olurdum. Alimlerin ihtilafı, tevhidi tecrit etmek hariç, bir rahmettir." Ebu Yezid’in, Kur’an’ın tamamını hıfzetmeden dünyadan göçmediği söylenir. Ebu Hatim es-Sicistani bize anlatıp dedi ki: Ebu Nasr es-Serrac bize haber verip dedi ki: Tayfur el-Bistami’nin şöyle dediğini işittim: Amcam el-Bistami olarak bilinen zatın şöyle dediğini işittim: Babamın şöyle dediğini işittim: Ebu Yezid bana, "Kalk, velilik iddiasıyla kendini meşhur etmiş şu adama gidelim," dedi. O zat, zühdüyle tanınan ve insanların kendisine yöneldiği biriydi. Onun yanına gittik. Evinden çıkıp mescide girdiğinde kıbleye doğru tükürdü. Bunun üzerine Ebu Yezid ona selam vermeden geri döndü ve şöyle dedi: "Bu zat, Resulullah’ın, salallahu aleyhi ve sellem, edeplerinden bir edep hususunda güvenilir değildir; iddia ettiği şeylerde nasıl güvenilir olabilir?" Aynı isnatla rivayet edildiğine göre Ebu Yezid şöyle demiştir: "Allah Teala’dan beni yemek ve kadın külfetinden kurtarmasını istemeyi aklımdan geçirdim. Sonra kendi kendime, 'Resulullah’ın, salallahu aleyhi ve sellem, Allah’tan istemediği bir şeyi istemek bana nasıl helal olur?' dedim ve istemedim. Sonra Allah Sübhanehu ve Teala beni kadın külfetinden öyle bir kurtardı ki, karşıma çıkanın bir kadın mı yoksa bir duvar mı olduğuna aldırmaz oldum." Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi’nin, Allah ona rahmet eylesin, şöyle dediğini işittim: Hasan bin Ali’nin şöyle dediğini işittim: Amcam el-Bistami’nin şöyle dediğini işittim: Babamın şöyle dediğini işittim: Ebu Yezid’e başlangıç halini ve zühdünü sordum. Şöyle dedi: "Zühdün bir menzili yoktur." "Neden?" diye sordum. Şöyle cevap verdi: "Çünkü ben üç gün zühd içinde kaldım, dördüncü gün ise ondan çıktım. İlk gün dünyadan ve içindekilerden zühd ettim. İkinci gün ahiretten ve içindekilerden zühd ettim. Üçüncü gün Allah’tan gayrı her şeyden zühd ettim. Dördüncü gün olduğunda bana Allah’tan başka bir şey kalmadı ve hayrete düştüm. O sırada bir ses işittim: 'Ey Ebu Yezid, bizimle olmaya gücün yetmez.' Ben de, 'Benim istediğim de budur,' dedim. Sonra bir sesin, 'Buldun, buldun!' dediğini işittim." Ebu Yezid’e, "Allah yolunda karşılaştığın en çetin şey neydi?" diye sorulduğunda, "Bunu vasfetmek mümkün değildir," dedi. "Nefsinden gördüğün en kolay şey neydi?" diye sorulduğunda ise, "Buna gelince, evet; onu taatlerden birine davet ettim, bana icabet etmedi. Ben de onu bir sene boyunca sudan mahrum bıraktım," dedi. Ebu Yezid şöyle demiştir: "Otuz senedir namaz kılarım ve her namaz kılışımda kendimi, zünnarını kesmek isteyen bir mecusi gibi hissederim." Muhammed bin Hüseyin’in, Allah ona rahmet eylesin, şöyle dediğini işittim: Abdullah bin Ali’nin şöyle dediğini işittim: Musa bin İsa’nın şöyle dediğini işittim: Babam bana dedi ki: Ebu Yezid şöyle demiştir: "Eğer havada uçacak kadar kerametler verilmiş bir adam görseniz bile, onun emir ve nehiyler karşısındaki durumuna, şeriatın sınırlarını korumasına ve şeriatı eda etmesine bakmadan ona aldanmayın." Amcam el-Bistami babasından naklederek şöyle anlattı: Ebu Yezid bir gece ribatın surları üzerinde Allah Sübhanehu ve Teala’yı zikretmek üzere ribata gitti. Sabaha kadar zikretmeden öylece bekledi. Kendisine bunun sebebini sorduğumda şöyle dedi: "Çocukluğumda dilimden dökülen bir kelimeyi hatırladım ve O Sübhanehu’yu zikretmekten haya ettim."

Kısım 11 / 27

Onlardan biri de Ebu Muhammed Sehl bin Abdullah et-Tusteri’dir. Bu taifenin imamlarından biri olup kendi döneminde muamele ve takva hususunda bir benzeri yoktu. Kerametler sahibiydi. Hacca gittiği sene Mekke’de Zünnûn Mısri ile mülaki olmuştur. İki yüz seksen üç yılında vefat ettiği söylenir, iki yüz yetmiş üç yılında vefat ettiği de söylenmiştir. Sehl şöyle demiştir:

Ebu Süleyman dedi ki: "Soğuk bir gecede mihraptaydım. Soğuk beni kapladı, ellerimden biri soğuktan dondu, diğeri ise uzanmış halde kaldı. Gözlerim benden geçti, derken bir seslenici bana şöyle seslendi: 'Ey Ebu Süleyman! Bu eline, kendisine isabet eden şeyi koyduk; eğer diğeri de olsaydı, ona da koyardık.' Bunun üzerine, sıcakta olsun soğukta olsun, iki elim de dışarıda olmadan dua etmeyeceğime dair kendi kendime yemin ettim."

Ebu Süleyman yine dedi ki: "Virdimi okumadan uyuyakalmıştım. Birden bir huri bana gelip şöyle dedi: 'Sen uyuyorsun, oysa ben beş yüz yıldır senin için çadırlarda yetiştiriliyorum.'"

Bize Abdullah bin Yusuf el-İsfahani haber verip dedi ki: Bize Ebu Amr el-Havasiti haber verip dedi ki: Bize Muhammed bin İsmail haber verip dedi ki: Bize Ahmed bin Ebi'l-Havari anlatıp dedi ki: Bir gün Ebu Süleyman'ın yanına girdim, ağlıyordu. Ona, "Sizi ağlatan nedir?" diye sordum. Şöyle buyurdu: "Ey Ahmed! Nasıl ağlamayayım? Gece karanlığı çöktüğünde, gözler uykuya daldığında, her sevgilinin sevgilisiyle baş başa kaldığında, sevgi ehli ayaklarını namaz için uzatıp gözyaşları yanaklarına süzüldüğünde ve mihraplarına damladığında, Celil olan Allah, Sübhanahu ve Teala, tecelli eder. Sonra şöyle nida eder: 'Ey Cebrail! Kelamımla lezzet bulan ve zikrimle huzura kavuşanlar gözlerimin önündedir. Ben onların halvetlerine muttaliiyim, iniltilerini işitir, ağlayışlarını görürüm. Ey Cebrail, onlar arasında niçin şöyle nida etmiyorsun: Bu ağlayış da nedir? Hiç sevgilinin sevgililerine azap ettiğini gördünüz mü? Yahut gece karanlığı çöktüğünde bana yalvarıp yakaran bir topluluğu cezalandırmak bana yakışır mı? Kendime yemin ettim ki, kıyamet günü bana geldiklerinde, onlar bana bakıp ben de onlara bakana dek, keremli vechimden perdeyi onlar için kesinlikle kaldıracağım.'"

Onlardan biri de Ebu Abdurrahman Hatim bin Ulvan'dır. Kendisine Horasan'ın en büyük meşayihinden olan Hatim bin Yusuf el-Asam da denir. Şakik'in talebesi ve Ahmed bin Hadrûye'nin üstadı idi. Onun sağır olmadığı, aksine bir defasında sağır gibi davrandığı ve bu sebeple kendisine bu ismin verildiği söylenir.

Üstad Ebu Ali ed-Dakkak'ın, Allah ona rahmet etsin, şöyle dediğini işittim: Bir kadın gelip Hatim'e bir mesele sordu. O sırada kadından kazara bir ses çıktı ve kadın utandı. Bunun üzerine Hatim, "Sesini yükselt!" dedi ve kadına kendisinin sağır olduğunu ihsas ettirdi. Kadın buna sevindi ve onun sesi duymadığını düşündü. Böylece Hatim'e sağırlık lakabı galip geldi.

Kısım 12 / 27

Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi, Allah ona rahmet etsin, bize haber verip dedi ki: Ebu Ali Said bin Ahmed'in şöyle dediğini işittim: Babamın şöyle dediğini işittim: Muhammed bin Abdullah'ın şöyle dediğini işittim: Dayım Muhammed bin el-Leys'in şöyle dediğini işittim: Hamid el-Leffaf'ın şöyle dediğini işittim: Hatim el-Asam'ın şöyle dediğini işittim: "Hiçbir sabah yoktur ki şeytan bana, 'Ne yiyeceksin, ne giyeceksin ve nerede oturacaksın?' demesin. Ben de ona, 'Ölümü yiyeceğim, kefeni giyeceğim ve kabirde oturacağım' derim."

Aynı isnatla rivayet edildiğine göre, kendisine, "Canınız bir şey çekmiyor mu?" denildi. O da, "Sabahtan geceye kadar bir günün afiyetini arzuluyorum" dedi. Kendisine, "Bütün günler afiyet değil midir?" denilince, "Benim günümün afiyeti, o günde Allah'a isyan etmememdir" buyurdu.

Hatim el-Asam'dan şöyle nakledilmiştir: "Gazvelerin birindeydim. Bir Türk beni yakalayıp boğazlamak üzere yere yatırdı. Kalbim bununla meşgul olmadı, aksine Allah Teala'nın ne hükmedeceğine bakıyordum. O, çizmesinden bıçağını ararken, nereden geldiği bilinmeyen bir ok ona isabet edip onu öldürdü ve üzerimden yere serdi. Ben de kalktım."

Abdullah bin Yusuf el-İsfahani'nin şöyle dediğini işittim: Ebu Nasr Mansur bin Muhammed bin İbrahim el-Fakih'in şöyle dediğini işittim: Ebu Muhammed Cafer bin Muhammed bin Nusayr'ın şöyle dediğini işittim: Hatim'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Her kim bizim bu mezhebimize girerse, nefsinde ölümden dört haslet var etsin: Beyaz ölüm ki o açlıktır; siyah ölüm ki o halkın eziyetlerine katlanmaktır; kızıl ölüm ki o hevaya muhalefet ederek ameli her türlü şaibeden arındırmaktır; ve yeşil ölüm ki o yamalı hırkaları birbiri üzerine yamamaktır."

Onlardan biri de vaiz Ebu Zekeriya Yahya bin Muaz er-Razi'dir. Döneminde eşi benzeri olmayan bir zat idi. Hususla ümit konusunda eşsiz bir lisanı ve marifet üzerine kelamı vardı. Belh'e gidip bir müddet orada ikamet etti, sonra Nişabur'a döndü ve orada iki yüz elli sekiz senesinde vefat etti.

Muhammed bin el-Hüseyin'in, Allah ona rahmet etsin, şöyle dediğini işittim: Ubeydullah bin Muhammed bin Ahmed bin Hamdan el-Ukberi'nin şöyle dediğini işittim: Ahmed bin Muhammed bin es-Seri'nin şöyle dediğini işittim: Ahmed bin İsa'nın şöyle dediğini işittim: Yahya bin Muaz'ın şöyle dediğini işittim: "Vera sahibi olmayanın zühdü nasıl sahih olur? Önce senin olmayandan sakın, sonra senin olanda züht göster."

Aynı isnatla dedi ki: "Açlık..."

Hüseyin'in şöyle dediğini işittim: Ebu'l-Hasan Muhammed bin Musa'nın şöyle dediğini işittim: Ebu Ali et-Sakafi'nin şöyle dediğini işittim: Ebu Hafs şöyle derdi: "Her kim amellerini ve hallerini her vakit Kitap ve Sünnet ile tartmaz ve kendi hatıralarını itham etmezse, onu rical divanından saymayınız."

Onlardan biri de Ebu Turab Asker bin Husayn en-Nahşebi'dir. Hatim el-Asam ve Ebu Hatim el-Attar el-Mısri ile sohbet etmiştir. İki yüz kırk beş senesinde vefat etmiştir. Çölde vefat ettiği ve onu yırtıcı hayvanların parçaladığı söylenir.

Kısım 13 / 27

İbnü'l-Cella dedi ki: "Altı yüz şeyhle sohbet ettim, onlar arasında şu dördü gibisine rastlamadım. Onların ilki Ebu Turab en-Nahşebi'dir."

Ebu Turab dedi ki: "Fakirin azığı bulduğu şey, elbisesi kendisini örten şey, meskeni ise konakladığı yerdir."

Ebu Turab yine dedi ki: "Kul amelde sadık olduğunda, onu yapmadan önce onun tatlılığını bulur. Amelde ihlaslı olduğunda ise, fiili işlediği esnada onun tatlılığını ve lezzetini bulur."

Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi'nin, Allah ona rahmet etsin, şöyle dediğini işittim: Dedem İsmail bin Nüceyd'in şöyle dediğini işittim: Ebu Turab en-Nahşebi, ashabından hoşlanmadığı bir şey gördüğünde kendi gayretini, çalışmasını ve tövbesini artırır ve şöyle derdi: "Benim uğursuzluğum sebebiyle bu duruma maruz kaldılar. Çünkü Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: 'Şüphesiz ki bir kavim kendi nefsindekini değiştirmedikçe, Allah onlardaki hali değiştirmez.'"

Dedi ki: Onun ashabına şöyle dediğini de işittim: "Sizden her kim yamalı hırka giyerse dilenmiş olur. Her kim bir hankah veya mescitte oturursa dilenmiş olur. Her kim Kur'an'ı mushaftan veya insanlar işitsin diye okursa dilenmiş olur."

Dedi ki: Onun şöyle dediğini de işittim: Ebu Turab derdi ki: "Benimle Allah arasında, harama el uzatmayacağıma dair bir ahit vardır; ne zaman harama uzansam, elim ondan kısa kalır."

Ebu Turab bir gün, üç gündür aç olan talebelerinden bir sufinin elini karpuz kabuğuna uzattığını gördü. Bunun üzerine Ebu Turab ona, "Karpuz kabuğuna el uzatıyorsun, tasavvuf sana uygun değildir, sen çarşıya dön" dedi.

Muhammed bin el-Hüseyin'in şöyle dediğini işittim: Ebu'l-Abbas el-Bağdadi'nin şöyle dediğini işittim: Ebu Abdullah el-Farisi'nin şöyle dediğini işittim: Ebu'l-Huseyin er-Razi'nin şöyle dediğini işittim: Yusuf bin el-Huseyin'in şöyle dediğini işittim: Ebu Turab en-Nahşebi'nin şöyle dediğini işittim: "Nefsim benden sadece bir defa bir şey temenni etti; yolculukta iken benden ekmek ve yumurta istedi. Bunun üzerine yoldan sapıp bir köye girdim. Bir adam fırlayıp bana sarıldı ve 'Bu da hırsızlarla beraberdi' dedi. Beni yere yatırıp yetmiş değnek vurdular. Derken bir sufi adam başımıza dikildi ve 'Yazıklar olsun size, bu Ebu Turab en-Nahşebi'dir!' diye haykırdı. Beni bıraktılar ve benden özür dilediler. O adam beni evine götürdü, önüme ekmek ve yumurta koydu. Ben de nefsime, 'Yetmiş değnekten sonra bunu ye' dedim."

İbnü'l-Cella'dan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: "Ebu Turab, gönlü hoş bir halde Mekke'ye girdi. Ben de ona, 'Ey üstad, nerede yemek yediniz?' dedim. Şöyle buyurdu: 'Bir lokma Basra'da, bir lokma Nibac'da, bir lokma da burada.'"

Onlardan biri de Ebu Muhammed Abdullah bin Hubayk'tır. Sufilerin zahitlerindendir, Yusuf bin Esbat ile sohbet etmiştir. Aslen Kufeli olup Antakya'da ikamet etmiştir.

Muhammed bin el-Hüseyin'in şöyle dediğini işittim: Ebu'l-Ferec el-Verasani'nin şöyle dediğini işittim: Ebu'l-Ezher el-Meyyafarıkini'nin şöyle dediğini işittim: Feth bin Şahraf'ın şöyle dediğini işittim: Abdullah bin Hubayk ile ilk karşılaştığımda bana şöyle dedi: "Ey Horasanlı! Bu iş ancak dört şeyden ibarettir: Gözün, lisanın, kalbin ve hevan. Gözüne bak, onunla helal olmayana nazar etme. Lisanına bak, onunla kalbindekinin aksini Allah Teala'nın bildiği bir şeyi söyleme. Kalbine bak, onda Müslümanlardan hiçbirine karşı kin ve haset bulunmasın. Hevana bak, onunla şer olan hiçbir şeyi arzulama. Eğer sende bu dört haslet yoksa, başına kül serp, zira şaki olmuşsun demektir."

Kısım 14 / 27

İbn Hubayk dedi ki: "Yarın sana zarar verecek şeyden başka bir şeyi ganimet bilme ve yarın seni sevindirecek şeyden başkasına sevinme."

İbn Hubayk yine dedi ki: "Kulların Hak'tan uzaklaşması, kalpleri onlardan soğuttu. Eğer onlar Rableri ile ünsiyet kursalardı, herkes onlarla ünsiyet kurardı."

Yine dedi ki: "Korkunun en faydalısı, seni günahlardan alıkoyan, geçmişteki kayıpların için hüznünü uzatan ve ömrünün geri kalanı hakkında seni tefekküre sevk edendir. Ümidin en faydalısı ise sana ameli kolaylaştırandır."

Yine dedi ki: "Batılı uzun süre dinlemek, kalpten taatin tatlılığını söndürür."

Onlardan biri de Bişr bin el-Haris ve Seriy es-Sakati'nin akranlarından olan Ebu Ali Ahmed bin Asım el-Antaki'dir.

Şöyle dediğini işittim: Ebu Muhammed el-Cureyri'nin şöyle dediğini işittim: Muhammed bin el-Hasan'ın şöyle dediğini işittim: Ebu Nasr el-İsfahani'nin şöyle dediğini işittim: Ebu Ali er-Ruzbari'nin şöyle dediğini işittim: Cüneyd'in, marifetten bahseden ve "Allah'ı bilen marifet ehli, iyilik ve Allah Azze ve Celle'ye yakınlaşma babından amelleri ve hareketleri terk etme mertebesine ulaşırlar" diyen bir adama şöyle dediğini işittim: Cüneyd dedi ki: "Bu, amellerin düşeceğini söyleyen bir topluluğun sözüdür ki, bu bence büyük bir cürümdür. Hırsızlık yapan ve zina eden kişinin hali, bunu söyleyenin halinden daha iyidir. Zira Allah Teala'yı bilen arifler, amelleri Allah'tan almışlar ve ameller hususunda yine O'na dönmüşlerdir. Eğer bin yıl yaşayacak olsam, beni engellemedikçe iyilik amellerinden bir zerre bile eksiltmem."

Cüneyd dedi ki: "Eğer ahiret evinin bir aleti olmamak elinden geliyorsa, bunu yap."

Cüneyd yine dedi ki: "Resulullah aleyhissalatu vesselam'ın izinden gidenler müstesna, mahlukat için bütün yollar kapalıdır."

Muhammed bin el-Hüseyin'in, Allah ona rahmet etsin, şöyle dediğini işittim: Mansur bin Abdullah'ın şöyle dediğini işittim: Ebu Ömer el-Enmati'nin şöyle dediğini işittim: Cüneyd'in şöyle dediğini işittim: "Eğer bir sadık bin yıl boyunca Allah'a yönelse, sonra bir an ondan yüz çevirse, kaçırdığı şey, elde ettiğinden çok daha fazla olur."

Cüneyd yine dedi ki: "Kur'an'ı hıfzetmeyen ve hadis yazmayan kimseye bu yolda tabi olunmaz. Çünkü bizim bu ilmimiz Kitap ve Sünnet ile mukayyettir."

Muhammed bin el-Hüseyin'in şöyle dediğini işittim: Ebu Nasr el-İsfahani'nin şöyle dediğini işittim: Ebu Ali er-Ruzbari'nin, Cüneyd'den şöyle naklettiğini işittim: "Bizim bu mezhebimiz Kitap ve Sünnet'in asılları ile mukayyettir."

Cüneyd yine dedi ki: "Bizim bu ilmimiz, Resulullah sallallahu aleyhi ve sellem'in hadisleri üzerine inşa edilmiştir."

Muhammed bin el-Hüseyin, Allah ona rahmet etsin, bize haber verip dedi ki: Ebu'l-Huseyin bin Faris'in şöyle dediğini işittim: Ebu'l-Huseyin Ali bin İbrahim el-Haddad'ın şöyle dediğini işittim: Ebu'l-Abbas bin Şüreyh'in meclisinde bulundum. Furu ve usul hakkında öyle güzel ve hayret verici bir kelam etti ki hayran kaldım. Benim hayranlığımı görünce, "Bunun nereden geldiğini biliyor musun?" dedi. Ben de, "Bunu kadı söylüyor" dedim. Bunun üzerine, "Bu, Ebu'l-Kasım el-Cüneyd'in meclisinde bulunmanın bereketidir" dedi.

Kısım 15 / 27

Cüneyd'e, "Bu ilmi nereden elde ettiniz?" denildi. Şöyle buyurdu: "Otuz yıl boyunca Allah'ın huzurunda, şu merdivenin altında oturmamdan." Ve evindeki bir merdivene işaret etti.

Üstad Ebu Ali ed-Dakkak'ın, Allah ona rahmet etsin, bunu naklettiğini işittim. Yine onun şöyle dediğini işittim: Cüneyd'in elinde bir tespih görüldü ve ona, "Siz bu şerefinizle beraber elinizde tespih mi tutuyorsunuz?" denildi. O da, "Rabbime ulaştığım yolu asla terk etmem" dedi.

Üstad Ebu Ali'nin, Allah ona rahmet etsin, şöyle dediğini işittim: Cüneyd her gün dükkanına girer, perdeyi çeker ve dört yüz rekat namaz kılar, sonra evine dönerdi.

Ebu Bekir el-Atvi dedi ki: Cüneyd vefat ederken yanındaydım. Kur'an'ı hatmetti, sonra Bakara Suresi'nden başlayıp yetmiş ayet okudu ve sonra vefat etti, Allah ona rahmet etsin.

Onlardan biri de Nişabur'da ikamet eden Reyli Ebu Osman Said bin İsmail el-Hiri'dir. Şah el-Kirmani ve Yahya bin Muaz er-Razi ile sohbet etmiş, sonra Şah el-Kirmani ile birlikte Nişabur'a, Ebu Hafs el-Haddad'ın yanına gelmiş, onun yanında kalıp ondan feyz almış ve Ebu Hafs kızını onunla evlendirmiştir. İki yüz doksan sekiz senesinde vefat etmiş ve Ebu Hafs'tan sonra otuz küsur yıl yaşamıştır.

Muhammed bin el-Hüseyin'in, Allah ona rahmet etsin, şöyle dediğini işittim: Ebu Amr bin Hamdan'ın şöyle dediğini işittim: Ebu Osman'ın şöyle dediğini işittim: "Kişinin kalbinde şu dört şey eşit olmadıkça imanı kemale ermez: Vermemek, vermek, izzet ve zillet."

Muhammed bin el-Hüseyin'in, Allah ona rahmet etsin, şöyle dediğini işittim: Abdurrahman bin Abdullah'ın şöyle dediğini işittim: Ebu Osman'ın ashabından birinin şöyle dediğini işittim: Ebu Osman'ın şöyle dediğini işittim: "Gençliğimde bir müddet Ebu Hafs ile sohbet ettim. Bir defasında beni huzurundan kovdu ve 'Yanımda oturma' dedi. Ben de kalktım, ona arkamı dönmeden, yüzüm onun yüzüne dönük vaziyette, gözünden kaybolana dek geri geri gittim. Kendi kendime, onun kapısında bir çukur kazıp onun emri olmadan oradan çıkmamaya ahdettim. Bunu görünce beni yakınlaştırdı ve has ashabından kıldı."

Dedi ki: Dünyada üç kişi vardır ki dördüncüsü yoktur denilirdi: Nişabur'da Ebu Osman, Bağdat'ta Cüneyd ve Şam'da Ebu Abdullah bin el-Cella.

Ebu Osman dedi ki: "Kırk yıldır Allah Teala beni hangi hal üzere bulundurduysa ondan hoşnutsuzluk duymadım ve beni hangi hale sevk ettiyse..."

el-Cella, Allah ona rahmet etsin, dedi ki: "Üstadımla beraber yürüyordum. Güzel bir demirci gördüm ve 'Ey üstad, Allah bu surete azap eder mi?' dedim. Şöyle buyurdu: 'Hele bir bak, yakında bunun cezasını görürsün.' Bunun üzerine yirmi yıl sonra Kur'an'ı unuttum."

Onlardan biri de Ebu Muhammed Ruveym bin Ahmed'dir. Bağdatlı olup yüce meşayihtendir. Üç yüz üç senesinde vefat etmiştir. Davud'un mezhebi üzere bir mukri ve fakih idi.

Ruveym dedi ki: "Hakimin hükmünden biri de, kardeşlerine ahkamda genişlik göstermesi, kendi nefsine ise daraltmasıdır. Zira onlara genişlik göstermek ilme tabi olmaktır, kendi nefsini daraltmak ise veranın hükmündendir."

Kısım 16 / 27

Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi'nin şöyle dediğini işittim: Abdülvahid bin Bekr'in şöyle dediğini işittim: Ebu Abdullah bin Hafif'in şöyle dediğini işittim: Ruveym'e sordum ve "Bana vasiyette bulunun" dedim. Şöyle buyurdu: "Bu iş ancak canı feda etmekten ibarettir. Eğer buna güç yetirebiliyorsan bu işe gir, aksi takdirde sufilerin boş işleriyle meşgul olma."

Ruveym yine dedi ki: "İnsanların her tabakasıyla oturup kalkman, sufilerle oturup kalkmandan daha selametlidir. Zira bütün mahlukat resimler ve zahirler üzere oturur, bu taife ise hakikatler üzere oturur. Bütün mahlukat nefislerinden şeriatın zahirini talep eder, bunlar ise nefislerinden veranın hakikatini ve sadakatin devamlılığını talep ederler. Her kim onlarla oturup da gerçekleştirdikleri hakikatlerden birinde onlara muhalefet ederse, Allah onun kalbinden iman nurunu söküp alır."

Ruveym yine dedi ki: "Bağdat'ta gün ortasının sıcağında sokakların birinden geçiyordum ve susamıştım. Bir evden su istedim. Bir kız çocuğu elinde bir testiyle kapıyı açtı. Beni görünce, 'Gündüz vakti su içen bir sufi mi?' dedi. O günden sonra bir daha asla gündüz vakti orucumu bozmadım."

Ruveym yine dedi ki: "Allah sana söz ve amel nasip ettiğinde, senden sözü alıp ameli baki kılarsa bu bir nimettir. Eğer ameli alıp sözü baki kılarsa bu bir musibettir. Eğer her ikisini de alırsa bu bir nikmettir, cezadır."

Onlardan biri de Semerkand'da ikamet eden Ebu Abdullah Muhammed bin el-Fadl el-Belhi'dir. Aslen Belhlidir, oradan çıkarılınca Semerkand'a girmiş ve orada vefat etmiştir. Ahmed bin Hadrûye ve diğerleriyle sohbet etmiştir. Ebu Osman el-Hiri ona çok meylederdi. Üç yüz on dokuz senesinde vefat etmiştir.

Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi'nin, Allah ona rahmet etsin, şöyle dediğini işittim: Ahmed bin Muhammed el-Ferra'nın şöyle dediğini işittim: Ebu Bekir bin Osman'ın şöyle dediğini işittim: Ebu Osman el-Hiri, Muhammed bin el-Fadl'a yazıp ondan şakavetin, bedbahtlığın alametini sordu. O da şöyle cevap verdi: "Üç şeydir: Kendisine ilim verilip amelden mahrum bırakılmak, amel verilip ihlastan mahrum bırakılmak ve salihlerin sohbeti verilip onlara hürmet etmekten mahrum bırakılmak."

Ebu Osman el-Hiri, "Muhammed bin el-Fadl, ricalin sarrafıdır" derdi.

Muhammed bin el-Hüseyin'in şöyle dediğini işittim: Abdullah er-Razi'nin şöyle dediğini işittim: Muhammed bin el-Fadl'ın şöyle dediğini işittim: "Zindanda rahatlık, nefislerin temennilerindendir."

Muhammed bin el-Hüseyin'in şöyle dediğini işittim: Ebu Bekir er-Razi'nin şöyle dediğini işittim: Muhammed bin el-Fadl'ın şöyle dediğini işittim: "İslam'ın elden gitmesi dört gruptan dolayıdır: Bildikleriyle amel etmeyenler, bilmedikleriyle amel edenler, bilmediklerini öğrenmeyenler ve insanları öğrenmekten menedenler."

Aynı isnatla dedi ki: "Evine ulaşmak için çölleri aşan, orada nübüvvetin izlerini gören kimseye şaşılır. Nasıl olur da kalbine ulaşıp orada Rabbinin izlerini görmek için kendi nefsini ve hevasını aşmaz?"

Kısım 17 / 27

Yine dedi ki: "Müridin dünyalığını artırmak istediğini gördüğünde, bil ki bu onun geri döndüğünün alametlerindendir."

Kendisine zühdden sorulduğunda şöyle dedi: "Dünyaya noksanlık gözüyle bakmak ve ondan izzet, vakar ve şerefle yüz çevirmektir."

Onlardan biri de Ebu Bekir Ahmed bin Nasr ez-Zakkak el-Kebir'dir. Cüneyd'in akranlarından olup Mısır'ın en büyüklerindendi.

Muhammed bin el-Hüseyin'in, Allah ona rahmet etsin, şöyle dediğini işittim: Hüseyin bin Ahmed'in şöyle dediğini işittim: el-Kettani'nin şöyle dediğini işittim: "Zakkak vefat ettiğinde, fukaranın Mısır'a girmesindeki hücceti kesildi."

Zakkak dedi ki: "Fakirliğinde takva kendisini hoşnut etmeyen kimse, sırf haram yemiş olur."

Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi'nin, Allah ona rahmet etsin, şöyle dediğini işittim: Muhammed...

Meliklerin çocuklarından olup Ebu Turab en-Nahşebi, Ebu Ubeyd el-Büsri ve o tabaka ile sohbet etmiştir. Büyük şan sahibi gençlerden biriydi. Üç yüz senesinden önce vefat etmiştir.

Şah dedi ki: "Takvanın alameti veradır, veranın alameti ise şüphelerde durmaktır."

Ashabına şöyle derdi: "Yalandan, hıyanetten ve gıybetten kaçının, sonra dilediğinizi yapın."

Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi'nin şöyle dediğini işittim: Dedem İbn Nüceyd'in şöyle dediğini işittim: Şah el-Kirmani dedi ki: "Her kim gözünü haramlardan sakınır, nefsini şehvetlerden alıkoyar, batınını devamlı murakabe ile, zahirini ise sünnete tabi olmakla imar eder ve nefsini helal yemeye alıştırırsa, onun feraseti asla yanılmaz."

Onlardan biri de kendi döneminde Rey ve Cibal bölgesinin şeyhi olan Yusuf bin el-Hüseyin'dir. Yapmacıklıktan uzak durma hususunda eşi benzeri yoktu. Alim ve edip bir zat idi. Zünnun el-Mısri ve Ebu Turab en-Nahşebi ile sohbet etmiş, Ebu Said el-Harraz ile arkadaşlık etmiştir. Üç yüz dört senesinde vefat etmiştir.

Yusuf bin el-Hüseyin dedi ki: "Allah'ın huzuruna bütün günahlarla çıkmam, O'nun huzuruna zerre kadar yapmacıklıkla çıkmamdan bana daha sevimlidir."

Yusuf bin el-Hüseyin yine dedi ki: "Müridin ruhsatlarla meşgul olduğunu gördüğünde, bil ki ondan hiçbir şey sadır olmaz."

Cüneyd'e şöyle yazmıştır: "Allah sana nefsinin tadını tattırmasın. Zira eğer onu tadarsan, ondan sonra asla hiçbir hayrın tadını alamazsın."

Yusuf bin el-Hüseyin yine dedi ki: "Sufilerin afetlerini gençlerle sohbette, zıtlarla muaşerette ve kadınlarla arkadaşlıkta gördüm."

Onlardan biri de büyük şeyhlerden olan Ebu Abdullah Muhammed bin Ali et-Tirmizi'dir. Bu taifenin ilimleri hakkında tasnifleri vardır. Ebu Turab en-Nahşebi, Ahmed bin Hadrûye, İbnü'l-Cella ve diğerleriyle sohbet etmiştir.

Muhammed bin Ali'ye halkın sıfatından sorulduğunda şöyle dedi: "Zahirde bir zayıflık ve kuru bir iddiadır."

Muhammed bin Ali yine dedi ki: "Ben hiçbir harfi düşünerek yahut nefsimin ona meyli olduğu için yazmadım. Ancak vaktim bana daraldığında onunla teselli bulurdum."

Kısım 18 / 27

Onlardan biri de Ebu Bekir Muhammed bin Ömer el-Verrak et-Tirmizi'dir. Belh'te ikamet etmiş, Ahmed bin Hadrûye ve diğerleriyle sohbet etmiştir. Riyazetler hakkında tasnifleri vardır.

Şeyh Ebu Abdurrahman'ın şöyle dediğini işittim: Muhammed bin el-Hüseyin'in, Allah ona rahmet etsin, şöyle dediğini işittim: Muhammed bin Muhammed el-Belhi'nin şöyle dediğini işittim: Ebu Bekir el-Verrak'ın şöyle dediğini işittim: "Her kim azalarını şehvetlerle razı ederse, kalbine pişmanlık ağaçları dikmiş olur."

Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi'nin şöyle dediğini işittim: Ebu Bekir el-Belhi'nin şöyle dediğini işittim: Ebu Bekir el-Verrak'ın şöyle dediğini işittim ve denildi ki...

"Açgözlülüğe 'Baban kimdir?' diye sormuşlar, o da 'Kaderde takdir edilenden şüphe duymaktır' demiş. 'Mesleğin nedir?' denilmiş, 'Zillet kazanmaktır' demiş. 'Gaye ve sonun nedir?' denilmiş, o da 'Mahrumiyettir' demiş. Ebu Bekir el-Verrak, dostlarını yolculuklara çıkmaktan ve seyahat etmekten meneder ve şöyle derdi: 'Her bereketin anahtarı, iradeniz tam ve sahih olana kadar, irade ettiğiniz o yerde sabretmektir. İradeniz sahih olduğunda ise, üzerinizde bereketin ilk alametleri zahir olur.'

(Onlardan biri de) Bağdat ehlinden olan Ebu Said Ahmed bin İsa el-Harraz'dır. Zünnun el-Mısri, en-Nebaci, Ebu Ubeyd el-Büsri, es-Sıri, Bişr ve başkalarıyla sohbet arkadaşlığı etmiştir. İki yüz yetmiş yedi yılında vefat etmiştir. Ebu Said el-Harraz şöyle demiştir: 'Zahirin muhalif olduğu her batın batıldır.' Muhammed bin el-Huseyn'in şöyle dediğini işittim: Ebu Abdullah er-Razi'nin şöyle dediğini işittim: Ebu'l-Abbas es-Sayyad'ın şöyle dediğini işittim: Ebu Said el-Harraz'ın şöyle dediğini işittiğini anlatmıştı: 'Rüyamda İblis'i gördüm, benden tarafa doğru geçip gidiyordu. Ona "Gel, neyin var?" dedim. O da "Sizinle ne yapayım ki? Siz, insanların kendisiyle aldattığım şeyi nefislerinizden söküp attınız" dedi. Ben de "O nedir?" diye sordum. "Dünyadır" dedi. Arkasını dönüp giderken bana yöneldi ve "Ancak sizin aranızda benim için ince bir yol, bir latife vardır" dedi. "O nedir?" diye sorduğumda, "Gençlerle düşüp kalkmaktır" dedi.' Ebu Said el-Harraz yine şöyle demiştir: 'Sufilerle ne kadar sohbet ettiysem, onlarla aramda hiçbir ihtilaf vuku bulmadı.' 'Bu nasıl oldu?' diye sorduklarında, 'Çünkü onlarla beraberken kendi nefsime karşı onların tarafında yer alırdım' demiştir.

(Onlardan biri de) İbrahim bin Şeyban'ın üstadı ve Ali bin Rezin'in talebesi olan Ebu Abdullah Muhammed bin İsmail el-Mağribi'dir. Yüz yirmi yıl yaşamış ve iki yüz doksan dokuz yılında vefat etmiştir. Hayret verici bir hali vardı; uzun yıllar boyunca insanoğlunun elinin değdiği hiçbir şeyi yememiş, sadece yabani otların köklerinden alışkanlık edindiği şeyleri yiyerek beslenmiştir. Ebu Abdullah el-Mağribi şöyle demiştir: 'Amellerin en faziletlisi, vakitleri rızaya muvafık amellerle imar etmektir.' Ve yine şöyle demiştir: 'Fetanetin hayatı ve kalbin kandili...' Ayrıca şöyle demiştir: 'Kulların amellerinin en faziletlisi, içinde bulundukları vakitleri muhafaza etmeleridir; o da hiçbir emirde kusur etmemeleri ve hiçbir haddi aşmamalarıdır.' Yine şöyle demiştir: 'Edebini bir hakimden, mürşidden almayanın müridi de ondan edep öğrenemez.'

Kısım 19 / 27

(Onlardan biri de) Şibli'nin akranlarından ve Cibal bölgesi meşayihinden olan, alim ve vera sahibi Ebu Bekir Abdullah bin Tahir el-Ebheri'dir. Yusuf bin el-Huseyn ve başkalarıyla sohbet etmiştir. Üç yüz otuz yılına yakın bir tarihte vefat etmiştir. Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi'nin şöyle dediğini işittim: Mansur bin Abdullah'ın şöyle dediğini işittim: Ebu Bekir bin Tahir'in şöyle dediğini işitmiş: 'Fakirin düsturu, hiçbir arzusunun olmamasıdır. Şayet mutlaka olacaksa, arzusu kifayet miktarını, yani muhtaç olduğu kadarı aşmamalıdır.' Aynı isnatla şöyle demiştir: 'Allah rızası için bir kardeşi sevdiğinde, dünyada onunla ihtilatını, görüşmesini azalt.'

(Onlardan biri de) nispeti Ebu Said el-Harraz'a uzanan, Mısır'ın büyük meşayihinden Ebu'l-Huseyn bin Benan'dır. İbn Benan şöyle demiştir: 'Rızık endişesi kalbinde yer etmiş olan her sufi için amele sarılmak, teslimiyetten daha yakındır. Kalbin Allah ile sükun bulmasının alameti, Allah'ın elinde olana, kendi elinde olandan daha fazla güvenmesidir.' Yine şöyle demiştir: 'Haramdan kaçındığınız gibi ahlakın süfli olanından da kaçınınız.'

(Onlardan biri de) vaktinin şeyhi olan Ebu İshak İbrahim bin Şeyban el-Kırmisini'dir. Ebu Abdullah el-Mağribi, el-Havas ve başkalarıyla sohbet etmiştir. Muhammed bin el-Huseyn'in şöyle dediğini işittim: Fakih Ebu Zeyd el-Mervezi'nin şöyle dediğini işittim: İbrahim bin Şeyban'ın şöyle dediğini işitmiş: 'Kim tembellik etmek veya amelsiz kalmak isterse, ruhsatlara sarılsın.' Aynı isnatla şöyle demiştir: 'Fena ve beka ilmi, vahdaniyette ihlas ve ubudiyette sıhhat üzerine döner. Bunun dışındaki her şey ise yanılgılardan ve zındıklıktan ibarettir.' İbrahim yine şöyle demiştir: 'Süfli, aşağılık kimse, Aziz ve Celil olan Allah'a isyan edendir.'

(Onlardan biri de) Ermenistan ehlinden olan Ebu Bekir el-Huseyn bin Ali bin Yezdanyar'dır. Tasavvufta kendine has bir tarza sahipti; alim ve vera sahibi bir zat olup, bazı ariflerin şathiyye türü sözlerine ve ifadelerine karşı çıkardı. İbn Yezdanyar şöyle demiştir: 'İnsanlarla ünsiyet kurmayı sevdiğin halde Allah ile ünsiyet kurmaya tamah etmekten sakın. Fuzuli şeyleri sevdiğin halde Allah sevgisine tamah etmekten sakın. İnsanların katında mertebe sahibi olmayı sevdiğin halde Allah katında mertebe sahibi olmaya tamah etmekten sakın.'

(Onlardan biri de) adı Ahmed bin Muhammed bin Ziyad el-Basri olan Ebu Said bin el-Arabi'dir. Harem-i Şerif'te mücavir olarak yaşamış ve orada üç yüz kırk bir yılında vefat etmiştir. Cüneyd, Zünnun, Amr bin Osman el-Mekki, en-Nuri ve başkalarıyla sohbet etmiştir. İbn el-Arabi şöyle demiştir: 'Hüsrana uğrayanların en büyüğü, insanlara salih amellerini gösterip, kendisine şah damarından daha yakın olana karşı ise çirkin amellerle cüretkarlık edendir.'

(Onlardan biri de) uzun yıllar Mekke'de mücavir olarak yaşayan ve orada vefat eden Nişaburlu Ebu Amr Muhammed bin İbrahim ez-Zeccaci'dir. Cüneyd, Ebu Osman, en-Nuri, el-Havas ve Ruveym ile sohbet etmiştir. Üç yüz kırk sekiz yılında vefat etmiştir. Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi'nin şöyle dediğini işittim: Dedem Ebu Amr bin Nüceyd'in şöyle dediğini işitmiş: Ebu Amr ez-Zeccaci'ye 'Farz namazlarda ilk tekbiri alırken neden haliniz değişiyor?' diye sorulmuş. O da 'Çünkü farz ibadetime sıdkın hilafına bir hal ile başlamaktan korkuyorum. Zira kim kalbinde Allah'tan daha büyük bir şey olduğu halde veya vakitler akıp giderken O'ndan başkasını tazim ettiği halde "Allahu Ekber" derse, diliyle kendi nefsini yalanlamış olur' demiştir. Yine şöyle demiştir: 'Kim henüz ulaşamadığı bir hal hakkında konuşursa, onun bu sözü dinleyen için bir fitne, kendi kalbinde ise bir iddia doğurur ve Allah onu o hale ulaşmaktan mahrum bırakır.' Kendisi Mekke'de uzun yıllar mücavir kalmış fakat Harem sınırları içinde abdest bozmamıştır; Harem'e olan hürmetinden dolayı Harem sınırlarının dışına, helal bölgeye çıkar ve orada abdest bozardı.

Kısım 20 / 27

(Onlardan biri de) Bağdat doğumlu ve orada yetişmiş olan Ebu Muhammed Cafer bin Muhammed bin Nasr'dır. Cüneyd ile sohbet etmiş ve ona intisap etmiştir; ayrıca en-Nuri, Ruveym, Semnun ve o tabaka ile sohbet etmiştir. Üç yüz kırk sekiz yılında Bağdat'ta vefat etmiştir. Cafer şöyle demiştir: 'Kul, nefsin lezzetiyle birlikte Allah ile olan muamelenin lezzetini bulamaz. Çünkü hakikat ehli, kendilerini Hak'tan koparan bağları, o bağlar kendilerini koparmadan önce kesip atmışlardır.'

Ve şimdi şeytan onlarla eğlenmektedir. Yine onun şöyle dediğini işittim: Ebu'l-Abbas el-Kerhi'nin şöyle dediğini işitmiş: Ebu Abdullah bin Hafif'in şöyle dediğini işitmiş: 'Nafile namazları ayakta kılmaktan aciz kaldım; bunun üzerine, ayakta kılınan namazın yarısı kadar sevap olduğuna dair hadis sebebiyle, virdim olan her bir rekat yerine oturarak iki rekat kılmaya başladım.'

(Onlardan biri de) usul ilminde alim ve hali pek yüce olan Ebu'l-Huseyn bin Bendar bin el-Huseyn eş-Şirazi'dir. Şibli ile sohbet etmiştir. Üç yüz elli üç yılında Errecan'da vefat etmiştir. Bendar bin el-Huseyn şöyle demiştir: 'Kendi nefsin için husumet etme, zira o senin değildir; onu sahibine bırak, onun hakkında dilediğini yapsın.' Yine şöyle demiştir: 'Bidat ehliyle düşüp kalkmak, Hak'tan yüz çevirmeyi miras bırakır.' Ve yine şöyle demiştir: 'Arzu ettiğin şey uğruna, heva ve hevesini terk et.'

(Onlardan biri de) İbrahim ed-Debbağ ve başkalarıyla sohbet etmiş olan Ebu Bekir et-Tümüstani'dir. İlim ve haller bakımından vaktinin yeganesiydi. Üç yüz kırktan sonra Nişabur'da vefat etmiştir. Ebu Bekir et-Tümüstani şöyle demiştir: 'En büyük nimet, nefisten çıkmaktır; zira nefis, seninle Allah arasındaki en büyük hicaptır.' Ebu Abdullah eş-Şirazi'nin şöyle dediğini işittim: Mansur bin Abdullah el-İsfahani'nin şöyle dediğini işitmiş: Ebu Bekir et-Tümüstani'nin şöyle dediğini işitmiş: 'Kalpler dünya kaygısına düştüğünde, o anda cezalandırılır.' Yine şöyle demiştir: 'Yol apaçıktır, Kitap ve Sünnet aramızda durmaktadır. Sahabenin fazileti ise hicretteki öncelikleri ve sohbetleri sebebiyle malumdur. Bizden kim Kitap ve Sünnet'e yoldaş olur, nefsinden ve halktan gurbete çekilir ve kalbiyle Allah'a hicret ederse, işte o sadık ve isabet etmiş olandır.'

(Onlardan biri de) Yusuf bin el-Huseyn, İbn Ata ve el-Cüreyli ile sohbet etmiş olan Ebu'l-Abbas Ahmed bin Muhammed ed-Dineveri'dir. Alim ve fazilet sahibi bir zat olup Nişabur'a gelmiş, bir müddet orada ikamet ederek insanlara vaaz vermiş ve marifet diliyle konuşmuştur. Daha sonra Semerkand'a gitmiş ve üç yüz kırktan sonra orada vefat etmiştir. Ebu'l-Abbas ed-Dineveri şöyle demiştir: 'Zikrin en aşağı derecesi, O'ndan gayrısını unutmandır; zikrin nihayeti ise, zâkirin zikir içinde zikirden de fani olması, kaybolmasıdır.' Yine şöyle demiştir: 'Zahirin dili, batının hükmünü değiştiremez.' Ebu'l-Abbas ed-Dineveri yine şöyle demiştir: 'Tasavvufun rükünlerini yıktılar, yollarını harap ettiler ve uydurdukları isimlerle manalarını değiştirdiler. Açgözlülüğe "ziyadeleşme", edepsizliğe "ihlas", haktan çıkmaya "şathiyye", mezmum şeylerden lezzet almaya "gönül hoşluğu", hevaya uymaya "imtihan", dünyaya dönmeye "vuslat", kötü ahlaka "heybet ve celadet", cimriliğe "metanet", dilenmeye "amel", dilbazlığa ve çirkin konuşmaya ise "melamet" adını verdiler. Oysa bu topluluğun yolu asla böyle değildi.'

Kısım 21 / 27

(Onlardan biri de) asrının yeganesi olan ve kendisinden önce bir benzeri vasfedilmemiş olan Ebu Osman Said bin Selam el-Mağribi'dir. İbnü'l-Katib, Habib el-Mağribi ve Ebu Amr ez-Zeccaci ile sohbet etmiş; en-Nehrecuri, İbnü's-Sâiğ ve başkalarıyla mülaki olmuştur. Üç yüz yetmiş üç yılında Nişabur'da vefat etmiş ve cenaze namazını İmam Ebu Bekir bin Furek'in kıldırmasını vasiyet etmiştir. Üstad Ebu Bekir bin Furek'in şöyle dediğini işittim: Ebu Osman el-Mağribi'nin eceli yaklaştığında yanındaydım. Küçük hanende bir şeyler okuyordu. Şeyhin hali değiştiğinde hanendeye susmasını işaret ettik. Bunun üzerine Şeyh Ebu Osman gözlerini açtı ve "Neden bana bir şey okumuyor?" dedi. Orada bulunanlardan birine "Ona sorun, dinleyen neye istinaden dinler? Zira ben bu halinde ona sormaktan haya ederim" dedim. Sorduklarında şöyle cevap verdi: "Ancak işittiği yerden işitir." Riyazet hususunda pek yüce bir makamı vardı. Ebu Osman şöyle demiştir: 'Takva, hudutlarda durmaktır; ne onlarda kusur etmek ne de onları aşmaktır.' Yine şöyle demiştir: 'Zenginlerle sohbet etmeyi fakirlerle oturup kalkmaya tercih eden kimseyi Allah, kalp ölümüyle cezalandırır.'

(Onlardan biri de) kendi vaktinde Horasan'ın şeyhi olan Ebu'l-Kasım İbrahim bin Muhammed en-Nasrabazi'dir. Şibli, Ebu Ali er-Ruzbari ve el-Mürteîş ile sohbet etmiştir. Üç yüz altmış altı yılında Mekke'de mücavir olmuş ve üç yüz altmış dokuz yılında orada vefat etmiştir. Hadis ilminde alim olup rivayeti çok olan bir zat idi. Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi'nin şöyle dediğini işittim: en-Nasrabazi'nin şöyle dediğini işitmiş: 'Hakk'ın tecellilerinden bir şey zahir olduğunda, onunla birlikte ne cennete ne de cehenneme iltifat et. Bu halden çıktığında ise Allah'ın tazim ettiğini sen de tazim et.' Ve Muhammed bin el-Huseyn'in şöyle dediğini işittim:

Horasanlı şöyle demiştir: 'Bir aba içinde ihramlı olarak kalmıştım; her yıl bin fersah yol katederdim, güneş üzerime doğar ve batardı. Her konak yerine vardığımda yeniden ihrama girerdim.' İki yüz doksan yılında vefat etmiştir.

(Onlardan biri de) Bağdat doğumlu ve orada yetişmiş olan, aslı ise Üsrüşene'den gelen Ebu Bekir Dülef bin Cahder eş-Şibli'dir. Cüneyd ve onun asrındakilerle sohbet etmiştir. Hali, zarafeti ve ilmiyle asrının bir tanesiydi. Maliki mezhebine mensup olup seksen yedi yıl yaşamış ve üç yüz otuz dört yılında vefat etmiştir; kabri Bağdat'tadır. Şibli, Hayr en-Nessac'ın meclisinde tövbe ettiğinde Demavent'e gitmiş ve 'Ben sizin memleketinizin valisiydim, bana hakkınızı helal ediniz' demiştir. Başlangıçtaki mücahedeleri haddi aşacak derecedeydi. Üstad Ebu Ali ed-Dakkak'ın şöyle dediğini işittim: Bana ulaştığına göre, uykusuzluğa alışmak ve uykunun kendisini bastırmaması için gözlerine şu kadar tuz sürermiş. Şeriata olan taziminden baka baka, ömrünün sonlarında Bekran ed-Dineveri'nin naklettiği şu husus bile tek başına çok şey anlatır: Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi'nin şöyle dediğini işittim: Ebu'l-Abbas el-Bağdadi'nin şöyle dediğini işitmiş: Şibli ömrünün son günlerinde şöyle dermiş:

Kısım 22 / 27

'Ölebileceğim nice yerler vardı ki, Orada ölseydim aşiretime bir utanç vesilesi olurdum.'

Şibli, ramazan ayı girdiğinde ibadetlerde gayretini artırır ve 'Bu, Rabbimin tazim ettiği bir aydır, öyleyse onu ilk tazim eden ben olmalıyım' derdi. Üstad Ebu Ali'nin bunu ondan naklettiğini işittim.

(Onlerden biri de) Nişabur'un Hire mahallesinden, yahut Melkabâz'dan olduğu söylenen Ebu Muhammed Abdullah bin Muhammed el-Mürteîş'tir. Ebu Hafs ve Ebu Osman ile sohbet etmiş, Cüneyd ile mülaki olmuştur. Pek yüce bir şanı vardı; Şuniziyye Camii'nde ikamet ederdi. Üç yüz yirmi sekiz yılında Bağdat'ta vefat etmiştir. el-Mürteîş şöyle demiştir: 'İrade, nefsi arzularından alıkoymak, Allah Teala'nın emirlerine yönelmek ve üzerine inen kaza tecellilerine rıza göstermektir.' Kendisine 'Filan zat su üzerinde yürüyor' denildiğinde, 'Bana göre, Allah Teala'nın kendisine nefsine muhalefet etme gücü verdiği kimse, havada yürüyenden daha büyüktür' demiştir.

(Onlardan biri de) Bağdatlı olup Mısır'da ikamet eden ve üç yüz yirmi iki yılında orada vefat eden Ebu Ali Ahmed bin Muhammed er-Ruzbari'dir. Cüneyd, en-Nuri, İbnü'l-Cella ve o tabaka ile sohbet etmiştir. Meşayihin en zarifi ve tarikatı en iyi bilenlerindendi. Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi'nin şöyle dediğini işittim: Ebu'l-Kasım ed-Dımaşki'nin şöyle dediğini işitmiş: Ebu Ali er-Ruzbari'ye, çalgı ve eğlenceleri dinleyip 'Bunlar bana helaldir, zira ben hallerin değişmesinin üzerimde tesir etmediği bir dereceye ulaştım' diyen kimse hakkında sorulmuş. O da 'Evet, ulaşmıştır ama cehenneme ulaşmıştır' demiştir. Tasavvuf hakkında sorulduğunda ise 'Bu yolun tamamı ciddiyettir, ona şaka ve lakaytlıktan hiçbir şey karıştırmayınız' demiştir. Muhammed bin el-Huseyn'in şöyle dediğini işittim: Mansur bin Abdullah'ın şöyle dediğini işitmiş: Ebu Ali er-Ruzbari'nin şöyle dediğini işitmiş: 'Aldanmışlığın alametlerinden biri de, sen kötülük ettiğin halde sana iyilik edilmesi, senin ise hatalarının bağışlandığı vehmine kapılarak ve bunu Hakk'ın sana bir lütfu ve genişliği görerek inabe ve tövbeyi terk etmendir.' Yine şöyle demiştir: 'Tasavvufta üstadım Cüneyd, fıkıhta Ebu'l-Abbas bin Süreyc, edepte Saleb, hadiste ise İbrahim el-Harbi idi.'

(Onlardan biri de) Melametiyye'nin şeyhi ve vaktinin yeganesi olan Ebu Muhammed Abdullah bin Menazil'dir. Hamdun el-Kassar ile sohbet etmiştir. Alim bir zat olup çokça hadis yazmıştır. Üç yüz yirmi dokuz yılında Nişabur'da vefat etmiştir. Muhammed bin el-Huseyn'in şöyle dediğini işittim: Abdullah el-Muallim'in şöyle dediğini işitmiş: Abdullah bin Menazil'in şöyle dediğini işitmiş: 'Farzlardan bir farzı zayi eden hiçbir kimse yoktur ki, Allah onu sünnetleri zayi etmekle müptela kılmasın. Sünnetleri zayi etmekle müptela olan bir kimsenin ise bidatlerle müptela olması pek yakındır.' Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemi'nin şöyle dediğini işittim: Ebu Ahmed bin İsa'nın şöyle dediğini işitmiş: Abdullah bin Menazil'in şöyle dediğini işitmiş: 'Vakitlerinin en faziletlisi, nefsinin vesveselerinden selamette olduğun vakit ile insanların senin kötü zannından selamette olduğu vakittir.'

Kısım 23 / 27

(Onlardan biri de) vaktinin imamı olan Ebu Ali Muhammed bin Abdülvehhab et-Sakafi'dir. Ebu Hafs ve Hamdun el-Kassar ile sohbet etmiştir. Nişabur'da tasavvuf onunla zahir olmuştur. Üç yüz yirmi sekiz yılında vefat etmiştir. Muhammed bin el-Huseyn'in şöyle dediğini işittim:

Harem-i Şerif'te mücavir olan Ali bin Cehdam, Taberistan'da Şeyh Ebu'l-Abbas el-Kassar, Dinever'de Ahmed el-Esved, Nişabur'da Ebu'l-Kasım es-Sayrafi, yine orada Ebu Sehl el-Haşşab el-Kebir, Mansur bin Halef el-Mağribi, Ebu Said el-Malini ve Ebu Tahir el-Huzendi'dir; Allah ruhlarını mukaddes kılsın. Onların ve başkalarının hallerini ve tafsilatını zikretmekle meşgul olsaydık, bu risaledeki icaz ve ihtisar maksadımızın dışına çıkmış olurduk. Onların muamelelerindeki güzel gidişatları ve halleri şüphe götürmez bir açıklıktadır. İnşallah Teala, bu risalenin muhtelif yerlerinde onların menkıbelerinden bir kısmını zikredeceğiz.

*(Bu Taifenin Arasında Dönen Terimlerin Tefsiri ve Bunlardan Müşkil Olanların Beyanı Hakkındaki Bab)*"

Bilinmelidir ki, her ilim erbabının, muhataplarının fehmini kolaylaştırmak yahut o sanatın ehli olanların, ıstılahlar telaffuz edildiğinde kastedilen manalara vakıf olmalarını teshil etmek gibi birtakım maksatlarla ittifak ettikleri ve kendilerinden başkalarının ortak olmadığı, yalnızca kendilerine mahsus lafızları vardır. Bu taife de kendi aralarında, hakikatlerini birbirlerine keşfetmek, hallerini yüceltmek ve yollarına yabancı olanlardan bu manaları gizlemek amacıyla birtakım lafızlar kullanmışlardır. Ta ki ehli olmayanlar arasında yayılmasın diye, sırları üzerindeki gayret ve kıskançlıklarından ötürü, lafızlarının manaları yabancılara kapalı kalsın. Zira onların hakikatleri, bir nevi yapmacıklıkla bir araya getirilmiş yahut bir tasarruf gayretiyle celbedilmiş değildir; bilakis bunlar, Allah Teala’nın bir kavmin kalplerine emanet ettiği manalar ve hakikatleri için bir zümrenin sırlarını seçip halis kıldığı cevherlerdir. Biz bu lafızları şerh etmekle, onların yollarına süluk eden ve sünnetlerine tabi olanlardan, bu manalara vakıf olmak isteyenlerin fehmini kolaylaştırmayı murat ediyoruz.

Vakit: Muhakkiklere göre vaktin hakikati, vukuu muhakkak olan bir hadiseye bağlanmış, vehmedilen bir hadisedir. Vukuu muhakkak olan hadise, vehmedilen hadisenin vakti olur. "Sana ay başında geleceğim," dediğinizde, gelmek vehmedilen bir hadisedir, ayın başı ise vukuu muhakkak olan bir hadisedir; dolayısıyla ayın başı, gelme eyleminin vaktidir.

Üstad Ebu Ali ed-Dakkak’ın (Allah Teala ona rahmet eylesin) şöyle buyurduğunu işittim: "Vakit, içinde bulunduğun haldir. Eğer dünyada isen vaktin dünyadır; eğer ahirette isen vaktin ahirettir; eğer sürur içinde isen vaktin sürurdur; eğer hüzün içinde isen vaktin hüzündür." Bununla, vakit denilince insana galip olan halin kastedildiğini murat etmektedir. Bazen vakit ile içinde bulunulan zamanı da kastederler. Nitekim bir grup, "Vakit, iki zaman, yani geçmiş ile gelecek arasındaki andır," demiştir. Yine, "Sufi, vaktinin oğludur," derler; bununla onun, o anda kendisi için en evla olan şeyle meşgul olduğunu, o esnada kendisinden talep edilen vazifeyi ifa ettiğini murat ederler. Denilmiştir ki: "Fakirin geçmiş ve gelecek vakti diye bir tasası yoktur; onun tasası, ancak içinde bulunduğu vakittir." Yine denilmiştir ki: "Geçip gitmiş bir vaktin fevtine yanarak meşgul olmak, ikinci bir vakti zayi etmektir." Bazen de vakit ile kendi ihtiyar ve iradeleri dışında, Hakk’ın kendileri üzerindeki tasarruflarından kendilerine isabet eden halleri kastederler ve "Filan zat vakte hükmediyor," derler; yani o zat, kendi ihtiyarını terk ederek gayb kapısından kendisine zahir olan tecellilere teslim olmuştur. Bu ise, Allah Teala’nın onlar üzerindeki fiilleridir ki, burada şeriatın hakkı muktezası bir emir ve talep vardır. Zira emrolunduğun şeyi zayi edip işi kadere havale etmek ve senden sadır olan kusurları umursamamak dinden çıkmaktır.

Kısım 24 / 27

Onların kelamından bir diğeri de şudur: "Vakit bir kılıçtır." Yani, kılıç nasıl kesici ise, vakit de Hakk’ın infaz ettiği ve akıttığı hükümlerle galiptir. Denilmiştir ki: "Kılıcın dokunuşu yumuşak, fakat ağzı keskindir. Ona yumuşak davranan selamette kalır, ona karşı sertleşen ise helak olur." Vakit de böyledir; kim onun hükmüne teslim olursa necat bulur, kim ona muhalefet ederse tepe taklak olur ve helake sürüklenir. Bu hususta şu beyti okumuşlardır:

"O kılıç gibidir; yumuşak davranırsan dokunuşu yumuşar, fakat sertleşirsen iki ağzı da pek keskinleşir."

Vakit kime yardım ederse, vakit onun için nimettir; kime de muannid davranırsa, vakit onun için gazaptır.

Üstad Ebu Ali ed-Dakkak’ın şöyle buyurduğunu işittim: "Vakit bir törpüdür; seni yavaş yavaş eritir ama tamamen yok etmez." Yani, eğer seni tamamen yok edip fani kılsaydı, fani olduğun an kurtulurdun; fakat o senden durmaksızın bir şeyler alır da seni tamamen ortadan kaldırmaz. Bu manada şu beyti okurdu:

"İzzet ve ona hakikatle ulaşmak muhaldir; kul ise ahvalinde daima bir terakki içindedir. Ulaştığı hiçbir mana yoktur ki, Sübhan olan Allah’ın kudretinde onun da fevkinde bir mertebe bulunmasın ve onu oraya ulaştırmaya muktedir olmasın."

Ebrarın hasenatının, mukarrebinin seyyiatı kabul edilmesi bu manaya hamledilir. Cüneyd’e bu husus sorulduğunda şu beyti okumuştur:

"Zahir olduklarında parıldayan envarın parıltıları, gizli olanı açığa çıkarır ve cem halinden haber verir."

Kabz ve Bast: Bu iki hal, kulun korku (havf) ve ümit (reca) halinden terakki etmesinden sonra zahir olur. Arif için kabz, yola yeni başlayan mürid için korku menzilindedir; arif için bast ise, yola yeni başlayan mürid için ümit menzilindedir. Kabz ile korku, bast ile ümit arasındaki farklardan biri şudur: Korku ancak gelecekteki bir şeye dairdir; ya sevilen bir şeyin fevtinden korkulur yahut korkulan bir şeyin başa gelmesinden endişe edilir. Ümit de aynı şekilde gelecekte sevilen bir şeyin ümit edilmesi yahut korkulan bir şeyin zevalinin ve mekruh bir şeyin defedilmesinin beklenmesidir. Kabz ve basta gelince, bunların manası o anda, hazır vakitte hasıl olur. Korku ve ümit sahibinin kalbi her iki halde de geleceğe bağlıdır; kabz ve bast sahibi ise, şimdiki zamanda kendisine galip gelen bir varid ile vaktinin hükmü altındadır. Sonra onların kabz ve basttaki vasıfları, ahvalindeki tefâvüte göre derece derecedir. Kimi varid vardır ki kabzı mucip olur, fakat diğer şeylere de bir mecal bırakır, çünkü tamamen istila etmemiştir. Kimi makbuz vardır ki, varidinden başka hiçbir şeye mecal kalmaz, zira varidiyle tamamen kendinden geçmiştir. Nitekim onlardan biri, "Ben bir bendim," demiştir, yani bende hiçbir şeye mecal yoktur. Aynı şekilde bast sahibi de bazen öyle bir bast içinde olur ki, bu bast bütün mahlukatı içine alır da hiçbir şeyden vahşet duymaz; bazen de öyle bir bast halinde olur ki, hiçbir hal ve şerait ona tesir edemez.

Kısım 25 / 27

Üstad Ebu Ali ed-Dakkak’ın (Allah ona rahmet eylesin) şöyle buyurduğunu işittim: Bir zat, Ebu Bekir el-Kahtî’nin yanına girmişti. Kahtî’nin gençlerin düştüğü heveslere kapılmış bir oğlu vardı. Bu zatın yolu o oğlanın yanından geçmiş, onu arkadaşlarıyla birlikte lehviyat ve batılla meşgul halde görmüştü. Kalbi sızlamış, Kahtî adına üzülmüş ve "Bu zavallı şeyh, bu oğlun cefasını çekmekle nasıl da imtihan olunuyor," demişti. Kahtî’nin huzuruna girdiğinde ise, onu sanki oğlunun bu lehviyatından hiç haberi yokmuş gibi bir hal üzere buldu. Buna hayret ederek, "Yüce dağların bile sarsamadığı zata canım feda olsun," dedi. Bunun üzerine Kahtî, "Bize ezelde eşyanın üzerimize tırmanıp bize tesir etmesinden sakınmamız tembih olundu," dedi.

Kabzı mucip olan şeylerin en aşağı derecesi, kalbe hak edilmiş bir te’dib sebebiyle bir azarlama yahut sitem işareti taşıyan bir varidin gelmesidir ki, bu durumda kalpte çaresiz bir kabz hasıl olur. Bazen de bazı varidlerin mucibi, bir nevi lütuf ve hoşamedi ile yakınlaşma yahut teveccüh işareti taşır ki, bu durumda kalpte bast hasıl olur. Hasılıkelam, her bir kimsenin kabzı bastı nispetinde, bastı da kabzı nispetindedir. Bazen öyle bir kabz olur ki, sahibi onun sebebini idrak edemez; kalbinde bir sıkıntı hisseder de bunun ne sebebini ne de mucibini bilir. Bu nevi kabz sahibinin tutacağı yol, o vakit geçip gidene kadar teslimiyettir. Zira eğer nefsini zorlar yahut o vakit kendi ihtiyarıyla üzerindeki hükmünü tamamlamadan ona karşı koymaya kalkışırsa, kabzını artırır ve belki de bu hali kendisinden bir edepsizlik sayılır. Vaktin hükmüne teslim olduğunda ise, çok geçmeden o kabz zeval bulur. Nitekim Hak Sübhanahu ve Teala, "Allah kabzeder (sıkar) ve basteder (genişletir)," buyurmuştur. Bazen de ansızın ve apansızın gelen bir bast olur ki, sahibi bunun sebebini bilmez; bu hal onu harekete geçirir ve yerinden oynatır. Bu durumda sahibinin tutacağı yol, sükunet ve edebi muhafaza etmektir. Zira bu vakitte onun için azim bir tehlike vardır; sahibi gizli bir mekr-i ilahiden sakınmalıdır. Nitekim onlardan biri şöyle demiştir: "Bana bast kapılarından bir kapı açıldı, bir zelle işledim ve makamımdan mahcup edildim." Bu sebeple, "Bihakkın serilen sergi (bisaat) üzerinde dur, fakat haddi aşarak yayılmaktan (inbisaat) sakın," demişlerdir. Muhakkikler, kabz ve bast hallerinin her ikisini de sığınılması gereken hallerden saymışlardır; zira bu iki hal, bunların fevkindeki kulun helak olması ve hakikate mündemiç olması mertebesine nispetle bir fakirlik ve zarardır.

Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemî’nin şöyle buyurduğunu işittim: Hüseyin bin Yahya’nın şöyle dediğini işitmiş: Cafer bin Muhammed’in şöyle dediğini işitmiş: Cüneyd’in şöyle buyurduğunu işittim: "Allah korkusu beni kabzeder, O’na olan ümidim beni basteder, hakikat beni cem eder, Hak ise beni tefrikaya salar. Beni kabzettiğinde..."

Kısım 26 / 27

Sema esnasında büyüklerin edebini gözettiği için, Allah Teala o edebin bereketleriyle onun vaktini muhafaza buyurmuştur; hatta o, "Nefsimi ve vecdimi zapt ettim, tenha kaldığımda ise vecdimi serbest bıraktım ve tevâcüd ettim," der. Zira vakit geçip gittikten ve galebesi dindikten sonra dilediğin an vecdi serbest bırakmak mümkün değildir. Lakin o, şeyhlerin hürmetini gözetmekte sadık olduğu için, Allah Teala onun vaktini muhafaza buyurmuş, o da tenha kaldığında vecdini serbest bırakabilmiştir. Tevâcüd, zikredilen vasıf üzere vecdin başlangıcıdır. Bu mertebeden sonra vecd gelir. Vecd, kalbinin kastetmeksizin ve zorlama olmaksızın karşılaştığı ve üzerine varid olan şeydir. Bu sebeple meşayih, "Vecd, tesadüf etmektir; tevâcüd ise evradın semereleridir," demiştir. Kimin vazifeleri ve evradı ziyadeleşirse, Allah Teala’nın ona olan lütufları da ziyadeleşir.

Üstad Ebu Ali ed-Dakkak’ın (Allah ona rahmet eylesin) şöyle buyurduğunu işittim: "Varidat, evrad nispetindedir. Zahirinde virdi olmayanın, batınında ve sırrında varidi olmaz." İçinde sahibinden bir eser barındıran hiçbir vecd, hakiki vecd değildir. Kulun zahiri muamelelerinde gösterdiği gayret nasıl ona taatlerin halavetini kazandırırsa, batıni hükümlere boyun eğmesi de ona vecdleri kazandırır. Halavetler muamelelerin semereleridir, vecdler ise batıni menzillerin neticeleridir. Vücuda gelince, o vecd mertebesinden terakki ettikten sonradır. Hakk’ın vücudu (bulunuşu) ise ancak beşeriyetin sönmesinden sonra hasıl olur; zira hakikatin saltanatı zahir olduğunda beşeriyetin bekası mümkün değildir. Ebu’l-Huseyn en-Nurî’nin, "Yirmi senedir vecd ile fıkd (kayıp) arasındayım; yani ne zaman Rabbimi bulsam kalbimi kaybediyorum, ne zaman kalbimi bulsam Rabbimi kaybediyorum," sözünün manası budur. Cüneyd’in, "Tevhid ilmi O’nun vücuduna mübayindir, O’nun vücudu da ilmine mübayindir," sözünün manası da budur. Bu manada şu beyti okumuşlardır:

"Benim vücudum (Hakk’ı buluşum), üzerime zahir olan şuhud sebebiyle vücudumdan (kendi varlığımdan) gaip olmamdır."

Tevâcüd başlangıç, vücud nihayet, vecd ise başlangıç ile nihayet arasındaki vasıtadır.

Üstad Ebu Ali ed-Dakkak’ın şöyle buyurduğunu işittim: "Tevâcüd kulun istiabını (kendini vermesini), vecd kulun istigrakını (kendinden geçmesini), vücud ise kulun istihlakini (tamamen yok olmasını) mucip olur." Bu durum, denizi gören, sonra denize açılan, sonra da denizde boğulan kimse gibidir. Bu işin tertibi şöyledir: Önce kasıt, sonra varid, sonra şuhud, sonra vücud, sonra da humud (sönme) gelir. Vücudun miktarınca humud hasıl olur. Vücud sahibinin sahvı (uyanıklığı) ve mahvı (silinmesi) vardır. Sahv hali Hakk ile bekasıdır, mahv hali ise Hakk ile fenasıdır. Bu iki hal onda daima birbirini takip eder. Kendisine Hakk ile sahv galip geldiğinde, O’nunla hamle yapar ve O’nunla söyler. Aleyhissalatu vesselam, Hak Teala’dan haber vererek şöyle buyurmuştur: "Benimle işitir, benimle görür."

Kısım 27 / 27

Şeyh Ebu Abdurrahman es-Sülemî’nin şöyle buyurduğunu işittim: Mansur bin Abdullah’ın şöyle dediğini işitmiş: Bir adam Şiblî’nin halkasının başında durup, "Vücudun sıhhatinin eserleri, vecd sahipleri üzerinde zahir olur mu?" diye sordu. Şiblî, "Evet, iştiyak ateşleriyle birlikte parıldayan bir nurdur ki, bedenler üzerinde eserleri zahir olur," dedi. Nitekim İbnü’l-Mu’tezz şöyle demiştir:

"Kadeh, ibriklerinden su yağdırdı da altın toprağında inciler bitirdi." "Kavm bu acayip hali görünce tesbih etti; üzüm ateşinin içinde sudan bir nur." "Âd kavminin İrem’den tevarüs ettiği, Kisra’nın babadan babaya sakladığı bir şaraptır bu."

Ebu Bekir ed-Dikkî’ye denildi ki: Cehm ed-Dikkî, sema esnasında coşkunluk halindeyken eliyle bir ağacı tutup kökünden söktü. Bir davette bir araya gelmiştik; ed-Dikkî’nin gözleri ama idi. Cehm ed-Dikkî heyecan içinde dönmeye başlayınca ed-Dikkî, "Bana yaklaştığında onu bana gösterin," dedi. ed-Dikkî zayıf bir kimseydi. Cehm onun yanından geçerken, yaklaştığında ona "İşte bu odur," dediler. ed-Dikkî, Cehm’in bacağını tutup onu durdurdu; Cehm hareket etmeye muktedir olamadı. Bunun üzerine Cehm, "Ey Şeyh, tövbe, tövbe!" dedi, o da onu bıraktı.

Üstad İmam (Allah cemalini daim kılsın) dedi ki: Cehm’in nurları hak üzereydi, ed-Dikkî’nin onun bacağını tutması da hak üzereydi. Cehm, ed-Dikkî’nin halinin kendi halinin fevkinde olduğunu anlayınca insafa döndü ve teslim oldu. İşte böyle, kim hak üzere olursa ona hiçbir şey mukavemet edemez. Lakin kendisine mahv hali galip geldiğinde ise durum başkadır.