Kürelerin uyumu ve Büyük Yıl
Cicero, Devlet Üzerine adlı eserini genç Scipio'nun bir rüyasıyla bitirir: kahraman göğe yükselir ve kürelerin arasından evrenin düzenini seyreder. Beş yüzyıl sonra Macrobius bu kısa rüyayı bütün bir kozmoloji dersine çevirdi. Scipio'nun Rüyası Şerhi, gök kürelerinin uyumunu, ruhun yıldızlardan inişini ve zamanın en büyük ölçüsü olan Büyük Yıl'ı ele alır; bütün gök cisimlerinin aynı hizaya gelip çağların yeniden başladığı bu devir kavramı, buradan Batı düşüncesine yayıldı.
Zamanın tanrısı Satürn
On sekizinci yüzyılın en iddialı mit yorumcusu Antoine Court de Gébelin'e göre eski mitler rastgele masallar değildi; rahiplerin zamanı ve çağları halka aktarmak için kurduğu şifreli anlatılardı. Satürn, Merkür ve Herkül adlı incelemesi, zamanın tanrısı Satürn'ün (Kronos) ardındaki takvim ve çağ bilgisini çözümler.
Milletlerin kendi zaman hesabı
Bin yıl önce Bîrûnî, insanlığın zamanı kaç farklı biçimde böldüğünü tek bir eserde topladı: İran, Yahudi, Süryani, Arap ve Yunan takvimleri, çağların başlangıçları, bayramlar ve dünyanın yaşı üzerine hesaplar. Kadim Milletlerin Kronolojisi, karşılaştırmalı takvim biliminin kurucu eseridir; zamanın evrensel değil kültürel bir kurgu olduğunu erken ve tarafsız bir gözle belgeler.
Ebediyet ve zamanın başlangıcı
On yedinci yüzyıl Cizvit yazarı Jeremias Drexel, Ebediyet Üzerine adlı eserinde sonsuzluk fikrini klasik felsefe ve kutsal metinlerden derleyerek işler. Daha kadim bir tartışma ise altıncı yüzyılda İskenderiyeli Philoponus'un Neoplatoncu Proclus'a karşı yazdığı Proclus'a Karşı adlı eserde sürer: dünyanın bir başlangıcı var mıydı, yoksa hep var mı oldu? Bu tartışma, sonraki yüzyıllarda İslam kelamında ve Hristiyan skolastiğinde yankılanmaya devam etti.
Basılı ilk takvimler
Regiomontanus'un 1474'te Nürnberg'de bastığı Kalendarium, matbaanın ilk yıllarında basılan en eski bilimsel takvimlerden biridir. Döner kağıt çarkları, tutulma diyagramları ve ay tablolarıyla, zamanı ölçmenin ve bayramları hesaplamanın kadim sanatını doğrudan görsel olarak gösterir.
Temel kavramlar: kronos, kairos, aion
Yunanca zamanın tek kelimesi yoktur. Kronos, ölçülen ve akan zamandır: saatin, takvimin, yaşlanmanın zamanı. Kairos, doğru andır: hasadın, hamlenin, vahyin zamanı; ölçülemez, ancak yakalanır. Aion ise bir çağın, bir hayatın ya da kozmik bir devrin bütünlüğüdür; sonraki felsefede ebediyet anlamını yüklenmiştir. Kadim metinlerde 'zaman' kelimesini gördüğünüz her yerde, bu üçünden hangisinin kastedildiğini sormak, metni bambaşka biçimde açar.
Latince gelenek de benzer bir ayrım taşır: aeternitas zamansızlıktır — Tanrı'nın şimdisiz, öncesiz ve sonrasız mevcudiyeti; sempiternitas ise sonsuz süredir — hiç bitmeyen ama yine de akan zaman. Boethius'un ünlü tanımıyla ebediyet, 'sonsuz hayatın aynı anda ve eksiksiz sahipliğidir'. Drexel'in ve Philoponus'un tartıştığı soru tam budur: dünya sempiternal mi, yoksa zamanın kendisi mi yaratıldı?
Altın Çağ ve çağlar öğretisi
Zamanın döngüsel bozuluşu fikri, kadim dünyanın ortak mirasıdır. Hesiodos'un beş soyu (altın, gümüş, tunç, kahramanlar, demir), Hint geleneğinin dört yugası ve Daniel kitabındaki dört krallık rüyası aynı sezgiyi paylaşır: zaman ilerledikçe dünya incelir, adalet çekilir, insan küçülür. Altın Çağ hep geçmiştedir ve hep geri beklenir; bu bekleyiş, Roma'nın Saturnalia bayramından modern devrim ütopyalarına kadar Batı hayal gücünün en dirençli kalıplarından biridir.
Sık Sorulan Sorular
Büyük Yıl nedir, ne kadar sürer?
Bütün gök cisimlerinin başlangıçtaki konumlarına döndüğü varsayılan kozmik devirdir. Platon Timaios'ta fikri ortaya koyar; Macrobius'un şerhi onu Orta Çağ'a taşır. Ekinoksların gerilemesine bağlanan yaygın hesap yaklaşık 25.920 yıldır; kimi antik yazarlar çok daha uzun devirler önermiştir. Fikrin gücü rakamdan değil, tarihin çizgi değil çember olduğu sezgisinden gelir.
Kadim takvimler neden dinî kurumlardı?
Çünkü takvim, bayramın gününü — yani insan ile kutsal arasındaki randevuyu — belirler. Paskalya'nın tarihini hesaplayan computus, Mısır'da Nil taşkınını haber veren Sirius'un doğuşu, Roma'da rahiplerin ay ilanı: hepsi aynı gerçeğin ifadesidir. Zamanı bölme yetkisi, kutsala erişimi düzenleme yetkisidir.
Dünyanın bir başlangıcı var mı sorusu neden bu kadar önemliydi?
Çünkü cevap, Tanrı-evren ilişkisinin tamamını belirler. Evren ezelîyse Tanrı ile birlikte var demektir; yaratıldıysa zamanın kendisi de yaratılmıştır. Philoponus'un Proclus'a itirazları bu yüzden yüzyıllarca İslam kelamında (hudûs delili) ve Hristiyan skolastiğinde yankılandı; aynı tartışma bugün kozmolojide başka bir dille sürüyor.
Kutsal zaman ile sıradan zaman arasındaki fark nedir?
Mircea Eliade'nin klasik ayrımıyla: sıradan zaman akar ve tükenir; kutsal zaman ise bayramla, ritüelle her yıl yeniden girilebilen, başlangıçtaki örnek olayı şimdiye taşıyan bir zamandır. Yılbaşı törenleri dünyanın yaratılışını, Paskalya dirilişi 'yeniden' yaşar — takvim bu dönüşlerin haritasıdır.
Hafta neden yedi gündür?
Yedi gezegen yüzünden: Babil kökenli düzende günün her saati bir gezegene aitti ve günü, ilk saatin hükümdarı adlandırdı. Satürn, Güneş ve Ay'ın günleri Batı dillerinde hâlâ görünür (Saturday, Sunday, Monday). Hiçbir gökcismi döngüsüne oturmayan yedi günlük hafta, saf bir kültür icadı olarak dünyayı fethetti.
Gregoryen takvim reformu neden yapıldı?
Jülyen yılı gerçek yıldan on bir dakika uzundu; bin altı yüz yılda fark on güne birikmiş, ilkbahar ekinoksu ve dolayısıyla Paskalya hesabı kaymıştı. 1582'de Papa XIII. Gregorius on günü takvimden sildi — 4 Ekim'i 15 Ekim izledi — ve artık yıl kuralını inceltti. Reformun amacı astronomik değil, litürjikti: bayramı yerine oturtmak.
Yeni yıl her zaman 1 Ocak'ta mı başladı?
Hayır; Roma'da yıl uzun süre Mart'ta açıldı — Eylül'den Aralık'a ay adlarının 'yedi, sekiz, dokuz, on' anlamına gelmesi bu düzenin fosilidir. Ortaçağ Avrupası'nda yıl kimi yerde 25 Mart'ta, kimi yerde Paskalya'da başlıyordu. 1 Ocak'ın zaferi, Gregoryen reformla birlikte yavaş yavaş standartlaşan geç bir uzlaşmadır.
Kova Çağı fikri nereden geliyor?
Ekinoks noktasının presesyonla burçlar kuşağında geri kaymasından: nokta her burçta kabaca iki bin yüz altmış yıl kalır ve popüler yorumda her burç bir 'çağ' sayılır — Boğa, Koç, Balık, sıradaki Kova. Antik astrolojide bu ayrıntılı bir öğreti değildi; çağların bu okunuşu büyük ölçüde on dokuzuncu ve yirminci yüzyılın kurgusudur, ama kökündeki Büyük Yıl sezgisi kadimdir.