Sayı, İlimlerin Kökü ve Manaların Alfabesidir

Kısım 1 / 15

İhvan-ı Safa ve Hillan-ı Vefa Kitabı

Kutbül-Aktab, Mevlamız Ahmed bin Abdullah el-İmam el-Hümam'ın eseri olup (Allah Teala ona rahmet eylesin) dört kısımdan müteşekkildir.

22

2

Merhum Civa Han el-Kütubi'nin oğlu Hacı Şeyh Nureddin'in himayesinde, Bombay şehrinde, Bhendi Bazar mahallesinde, Nuhbetül-Ahbar Matbaasında, hicri 1305 yılında basılmıştır.

Birinci Risale: Sayı Üzerinedir. İkinci Risale: Geometri Üzerinedir. Üçüncü Risale: Yıldızlar İlmi ve Feleklerin Terkibi Üzerinedir. Dördüncü Risale: Musikinin Nefsi Tehzib ve Ahlakı Islah Etmedeki Rolü Üzerinedir. Beşinci Risale: Coğrafya, yani Yeryüzünün Sureti ve İklimler Üzerinedir. Altıncı Risale: Sayısal ve Geometrik Oranlar Üzerinedir. Yedinci Risale: İlmi Sanatlar Üzerinedir. Sekizinci Risale: Ameli Sanatlar Üzerinedir. Dokuzuncu Risale: Ahlakın Beyanı, İhtilafının Sebepleri ve Nevileri ile Peygamberlerin Edep Nükteleri ve Hekimlerin Ahlakının Özü Üzerinedir. Onuncu Risale: İsagoci Üzerinedir. On birinci Risale: Kategorilerin (Katiğuryas) Manası Üzerinedir. On ikinci Risale: Önermelerin (Barminyas) Manası Üzerinedir. On üçüncü Risale: Birinci Analitiklerin (Anulutikya) Manası Üzerinedir. On dördüncü Risale: İkinci Analitiklerin (Anulutikya-i Saniye) Manası Üzerinedir.

Gözle idrak edilemeyen, zaman ve mekanın fevkinde olan alem, bu aleme nasıl vasıl olunacağı, ondan nasıl haberdar olunacağı ve nefsin ona doğru nasıl yükseleceği hakkındadır. Üçüncü risale yıldızlar üzerinedir, feleklerin terkibini, burçların vasıflarını, kevkeblerin seyrini ve bu alemdeki tesirlerini, ümmehatın ve mevalidin bunlardan büyüme, çürüme, oluş ve bozuluş (kevn ve fesat) yoluyla nasıl etkilendiğini bilmeye dair bir mukaddime mahiyetindedir. Bundan murat, saf nefisleri felekler alemine, ruhanilerin, mukarreb meleklerin, mele-i alanın ve yüce cevherlerin menzili olan semavat tabakalarına yükselmeye, mukaddes makama ve Ruhül-Emin'e ulaşmaya teşvik etmektir. Dördüncü risale musiki üzerinedir, telif sanatı ilmine bir mukaddime olup ölçülü nağmelerin ve elhanın, dinleyenlerin nefisleri üzerinde, ilaçların, şerbetlerin ve tiryakların hayvani bedenler üzerindeki tesiri gibi tesirleri olduğunu beyan eder. Feleklerin hareketlerinde, devranlarında ve birbirlerine sürtünmelerinde, ud ve tanbur tellerinin nağmeleri, mizmar elhanı gibi mutrib, eğlendirici, hoş, leziz ve hayret verici nağmeler bulunduğunu açıklar. Bundan murat, insani ve meleki olan natık nefisleri, ölüm tesmiye olunan bedenlerden ayrılış vuku bulduktan sonra oraya yükselmeye teşvik etmektir, zira peygamberlerin, sıddıkların, şehitlerin, salihlerin, hakikate erenlerin ve basiret sahiplerinin ruhları oraya uruc eder, nitekim Allah Teala ayet-i kerimesinde şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz iyilerin kitabı İlliyyin'dedir. İlliyyin'in ne olduğunu sen nereden bileceksin? O, yazılmış bir kitaptır." Beşinci risale coğrafya, yani yeryüzünün sureti ve iklimler üzerinedir, yeryüzünün üzerindeki dağlar, denizler, çöller, nehirler, şehirler ve köylerle birlikte küre şeklinde olduğunu, bütün azaları, cüzleri, zahiri ve batını ile Allah Teala'ya ibadet eden tam bir hayvan suretine benzeyen canlı bir varlık olduğunu, yeryüzünün nasıl haritalandırıldığını, ölçüldüğünü, yollarını ve memleketlerini beyan eder. Bundan murat, nefsin bu aleme geliş illetine, nasıl birleştiğine, başkalarıyla bağlanma sebebine, duyularını kullanmasına, kıyaslar istinbat etmesine dikkat çekmek, kurtuluşuna işaret etmek ve Allah'ın bizim için diktiği deliller ile afakta ve nefislerde gösterdiği ayetler üzerinde nazar ve tefekkür etmeye teşvik etmektir, ta ki nazar eden kimseye O'nun hak olduğu zahir olsun, ona tutunsun, ona yakınlaşsın, ahvalinde ona tevekkül etsin, böylece ölüm gelmeden, ömür tükenmeden, ecel yaklaşmadan, emeller boşa çıkıp hasret ve nedamet vuku bulmadan önce ahiret yurdu için yolculuğa ve azık hazırlamaya hazırlansın. Altıncı risale sayısal, geometrik ve telifi oranlar, bunların nevilerinin miktarı ve tertip ediliş keyfiyeti üzerinedir, bundan murat, akıl sahiplerinin nefislerini ilimlerin sırlarına ve gizliliklerine irşat etmektir.

Kısım 2 / 15

Bunların her biri cinslerden bir cins olarak adlandırılır, cinsler onun içine dahildir, cinslerin nevlere, nevlerin şahıslara, şahısların ümmehata nasıl taksim edildiği beyan olunur, bunlar edeplerin bahçeleri, ilimlerin bostanları, hikmetlerin cennetleri, nefislerin meyveleri ve ruhların seyran yerleridir. On ikinci risale bariyaminyas (önermeler) üzerinedir, bu risale ibareler, manaların hakkıyla eda edilmesi ve beyan olunması hakkındadır, bundan murat, doğruluk ve yalancılığın kısımları olan müfret, basit ve külli kesin sözleri tarif etmek, kıyasi mukaddimelerin nasıl hasıl olduğunu, bunların basit ve müfret lafızlardan nasıl terkip edildiğini, olumluluk ve olumsuzluğun karşıtlığını, söz sınıflarının taksimini, kendisinden burhani mukaddimelerin terkip edildiği kesin sözü, ismin ne olduğunu, kelimenin ne olduğunu, mutlak sözün ne olduğunu, kesin sözün ne olduğunu, olumlunun ve olumsuzun ne olduğunu, muhassal, müstakim ve adil olanı, ikili, üçlü ve dörtlü kaziyeleri, zaruri, mümkün ve mümteni olan üç unsuru, yardımcıyı, çelişiği ve kıyas mukaddimelerinde ihtiyaç duyulan diğer hususları açıklamaktır. On üçüncü risale birinci analitikler üzerinedir ki bu kıyastır, bundan murat, hekimlerin ve mütekellimlerin hüccetlerinde, iddialarında, beyanlarında, fikir ve mezheplerdeki münazaralarında kullandıkları kıyasın miktarını beyan etmektir, bu kıyas, filozofların sözlerde doğruyu yalandan, fikirlerde hatayı sevaptan, amellerde hakkı batıldan ayırt etmek, neyin nasıl ve ne zaman olacağını, hangisinin sahih, hangisinin fasit olduğunu bilmek için adaletle koydukları bir terazidir. On dördüncü risale ikinci analitikler üzerinedir ki bu burhandır, bundan murat, içinde hiçbir hata ve zeval bulunmayan sahih kıyasın keyfiyetini beyan ve keşfetmektir, buna burhan tesmiye olunur, bu basiretlerin terazisidir, adaleti ve onun vezinlerini ayakta tutar, makulatın ve ilk marifetlerin başlangıcıdır, ilahi sarraflar olan hekimler bunu kullanırlar, onunla sevabı hatadan, hakkı batıldan ayırt ederler, o apaçık hakkı ve yakini ilmi vuzuğa kavuşturur. Riyazi, talimi ve felsefi risaleler tamamlandı, bunlardan sonra cismani ve tabii risaleler gelir ki bunlar on yedi risaledir, birincisi heyula ve suret, bunların mahiyetleri, zaman, mekan ve hareketin ne olduğu, hekimlerin bunların hakikatleri ve keyfiyetleri hakkındaki sözlerinin ihtilafı, cismin mahiyetinin ve hakikatinin tarifi, ona mahsus olan lazım ve zail arazlar ile mukavvim ve mütemmim suretler üzerinedir, bu risalenin lakabı Sema-i Kiyan'dır. İkincisi sema ve alem üzerinedir, semavat tabakalarının keyfiyetini, feleklerin tabii ve kahri olan zaruri terkibini beyan eder.

Tabiiden ve kahrinden murat, gafil olanları nefsin fiillerine, cevherinin mahiyetine karşı uyandırmak, filozofların kevkeblerin ruhanileri olarak adlandırdığı melek cinslerini beyan etmektir, bunlar mevalidi hareket ettirerek suretlerini tamamlamaya ve kendileri için hazırlanan kemale ulaştırmaya memurdurlar. Yedincisi bitki cinsleri, nevleri ve büyütücü nefis kuvvetlerinin onlarda nasıl cereyan ettiği üzerinedir, bundan murat, bitki cinslerini saymak, onların oluşum ve büyüme keyfiyetlerini, yapraklarında, çiçeklerinde, meyvelerinde, tanelerinde, tohumlarında, zamıklarında, kabuklarında, dallarında, köklerinde ve diğer faydalarındaki şekil, renk, tat ve koku ihtilaflarını beyan etmektir, bitki mertebesinin ilki madenlerin son mertebesine muttasıl, son mertebesi ise hayvanın ilk mertebesine muttasıldır. Sekizincisi hayvan sınıfları, heykellerinin acayiplikleri ve ahvallerinin gariplikleri üzerinedir, bundan murat, hayvan cinslerini, nevlerinin miktarını, suretlerinin, tabiatlarının ve ahlaklarının ihtilafını, oluşumlarını, üremelerini, tevellütlerini ve evlatlarını yetiştirme tertiplerini beyan etmektir, hayvani mertebenin ilki bitkinin son mertebesine muttasıl, hayvani mertebenin sonu insani mertebenin ilkine muttasıl, insani mertebenin sonu ise havanın, feleklerin ve semavat tabakalarının sakinleri olan meleklerin ilk mertebesine muttasıldır, bazı hayvanların nefisleri, Allah'ın yeryüzündeki halifesi olan insanın nefsine secde eden meleklerdir, bazılarının nefisleri onun için rüku edicidir, bazı hayvanların nefisleri ise kevn ve fesat alemi olan cehennemde zincire vurulmuş asi şeytanlardır, insan eğer hayırlı ve akıllı ise kerem sahibi bir melek ve yaratılmışların en hayırlısı olur, eğer şerli ise taşlanmış bir şeytan ve yaratılmışların en şerlisi olur. Dokuzuncusu bedenin terkibi üzerinedir, onun bir küçük alem (mikrokozmos) olduğunu, heykelinin yapısının faziletli bir şehre benzediğini, nefsinin ise o şehirdeki bir melike benzediğini beyan eder, bundan murat, insanın kendi bedenini ve kendisi için hazırlanan yapısını bilmesidir, ayakta duran kamet hayvan şekillerinin en yücesidir, insanın beden yapısı Levh-i Mahfuz'da olan alemin bir muhtasarıdır, o cennet ile cehennem arasında uzatılmış sırattır, Allah'ın mahlukatı arasında koyduğu adalet terazisidir, Allah'ın kendi eliyle yazdığı kitap, bizzat yaptığı sanatı ve zatıyla ibda ettiği kelimesidir, insani nefis Allah'ın yeryüzündeki halifesidir, mahlukatı arasında hükmeder, beriyesini sevk ve idare eder, süfli alemini bir müddet kullanır, oradan intikal ettiğinde ulvi aleminin bir ziyneti olur ve ebediyen vücudi zatını muhafaza eder, insan halife kılınan nefsini bildiğinde, kendisini halife kılan Rabbini bilir, ona ulaşması ve onun katında yakınlık bulması mümkün olur, böylece ebedi nimet ve devamlılık içinde fuz bularak kurtulur.

Kısım 3 / 15

Nefsin ahkamında diğer dört ay ve onda nakşolunan hazırlık ve istidat, bunlar kuvve halindeki ilk surettir ki doğumdan sonra, dokuzuncu ayda, güneş nutfenin düştüğü günkü mevkiinden dokuzuncu eve girdiğinde, yani hareket, sefer, nakil, tasavvur, ilim ve fetanet evine girdiğinde, gelecekteki zamanda ve ömrün istikbalinde ahlakı, amelleri, ilimleri, edepleri, hikmetleri ve fikirleri kabul etmeye hazır hale geldiğinde fiil halinde suret olur, bundan murat, basit nefislerin şahıslanmadan ve renkler, şekiller ve diğer arazlar vasıtasıyla mahsus, sınırlı, tasvir edilmiş cüzi bedenlere vasıl olmadan önceki hallerini haber vermektir, rahimde bu müddet boyunca kalmak yapıyı tamamlamak ve sureti kemale erdirmek içindir, bu aletin kemale ermesi ve edevatın hazırlanması için ilk kemaldir, nefsin heykel ile bağının tamamlanması, onun kuvvetleriyle birleşmesi, yapıda yayılması ve bütüne hakim olması içindir. On ikinci risale hekimlerin "İnsan küçük bir alemdir" sözünün manası üzerinedir, bu büyük alemin manasının onun bütününe delalet etmesi ve onun meyvesine mahsus olması demektir, heykelinin sureti cismani büyük alemin suretine mümafildir, nefsinin ahvali ve kuvvetlerinin heykelinin yapısındaki cereyanı ile cevherinin hakikati, meleklerden, cinlerden, şeytanlardan ve bütün hayvanların ruhlarından müteşekkil ruhani mahlukatın ahvaline mümafildir, zira insan hem ruhani hem cismani alemden muhtasar kılınmıştır, hakikatte bu alemin hülasası, meyvesi ve tereyağı olan, diğer alemin ise kederi ve ağırlığı olan bir mayadan yoğrulup hazırlanmıştır, o cismani manaların sonu, ruhani manaların ise ilki olan bir diğer cevherdir, o her iki aleme bitişik bir sınır gibidir, her iki kemalin mecmuuna salih bir asıl gibidir, ikiliğiyle makul, keyfiyetiyle mahsus olan bir cevher gibidir, bir yönden bizzat hayat olan, diğer yönden hayat sahibi olan bir şey gibidir, bir cihetten kendi zatıyla kaim olan, diğer cihetten başkasıyla kaim olan bir zat gibidir, muhtevasının mazmunu ile işaret eden ve mefhumu ile kendisinden başkasını fehmettiren bir mana gibidir, diğer bir yönden yumurtadan yeni çıkmış bir yavru gibidir ki yumurta onun için bir yönden kemal, diğer yönden kemalin nihayetidir, kuvve halinde uçucu olduğu müddetçe yuvaya muhtaçtır, kemale erdiğinde uçar ve fiilen uçucu olur, zatı bölünen ile bölünmeyen arasında vasıta olarak bulunan bir açı gibidir, sonra nokta her iki hali, yani basit ve mürekkep olanı kendisinde toplar, ruhanilere bir hat ile, cismanilere ise diğer bir hat ile uzanan nübüvvet gibidir, sonra vahiy her iki tarafı birleştirir ve ilham her ikisini kendisinde barındırır, mekanı olan fakat kendisinin mekanı olmayan yüzey gibi olan muhitin nihayeti gibidir, bundan murat, nefsin kendi zatıyla infiradı, bizzat tecerrüdü, onlardan hali kalması, ferdaniyete ulaşması, suret sahibi cevherlerle ve ruhani zatlarla birleşmesi, cennet ehlinin lezzetlerinin ve cehennem ehlinin elemlerinin nasıl olacağını beyan etmektir. Bundan murat, cehennem ehlinin azabının zincirlere vurulmuş, bağlanmış, baş aşağı çevrilmiş cinler ve şeytanlarla birlikte nasıl olacağını, cennet ehlinin nimetinin ise melekler ve ruhanilerle birlikte nasıl olacağını, orada ebediyen mesrur kalacaklarını, kendilerine hiçbir yorgunluk ve meşakkat dokunmayacağını, cennette diledikleri yerde konaklayacaklarını tasavvur etmektir, şüphesiz cehennem kevn ve fesat alemidir, kötü bir dönüş ve varış yeri ile şaki olanlar oraya girer, cennetler ise felekler aleminin yüceliklerinde ve semavatın genişliğindedir, ölümden sonra hayır hazineleri ve baki salih amellerle fuz bulanlar onunla saadet bulurlar. On yedinci risale dillerin ihtilafının, yazı resimlerinin ve ibarelerin illetleri üzerinedir, mezheplerin, dinlerin, fikirlerin ve itikatların başlangıcı, ilk ortaya çıkışları, ibtidaları, büyümeleri, halden hale ve asırdan asra artışları, bir kavimden diğer kavme nasıl intikal ettikleri, değişimlerinin, onlardaki artış ve eksilişlerin sebebi hakkındadır, bundan murat, nefsin fiillerinin ancak tabiatında ve cibilliyetinde olan şeye göre vuku bulduğuna dikkat çekmektir, gizlilikleri araştırma kuvveti onun cevheriyetinde mevcuttur, yani insanın müzekker zamiri itibarıyla nefsin cevheriyetinde madde gibidir, ilim ise o maddenin suretidir, o kuvve halinde bilicidir ve ilim onda kaim olan surettir, onun kuvvetinde nutuk kuvveti vasıtasıyla en yüce, en süfli, en dakik ve en celil olan ilim sınıflarından mahsus ve makul şeyleri bilmek vardır, bu yüzden zatına bazı şeyler doğar, kalbine bazı hatıralar gelir, fikrini onlar üzerinde çalıştırır, ilmiyle fikirler çıkarır, zihniyle mezhepler istinbat eder, sonra içindeki o hayal edilen sureti, onları eda eden lafızlarla ifade eder, sonra o lafızları, lafızların o hatıralara delalet etmesi gibi, hatıraların da eşyanın ayanına, hakikatlerine ve manalarına delalet etmesi gibi delalet eden yazı resimleriyle kaydeder, bunu ancak tabiatların münasebetlerine, vakitlerde ve mekanlarda vuku bulan ittifaklara, neşet edilen yere, doğuma, dostlar, akrabalar ve tanıdıklar olan kavimlerle ihtilat etmeye, onları dinlemeye, onlardan ahzetmeye ve onların ahlakıyla ahlaklanmaya göre yaparlar, bu ittifaklara göre insanın bir şeyi diğer fikirler, mezhepler, talepler, itikatlar, fırkalar, sanatlar ve kazançlar üzerine tercih etmesi vuku bulur, zira her insan zahirde edindiği mezhepleri ve fikirleri seçmekte muktedir olsa da, kendisi ile bunlardan her biri arasında cibilli ve tabii münasebetler vardır.

Ve makul olan, heyulani aklın ne olduğu, kuvve halindeki aklın ne olduğu, fiil halindeki aklın ne olduğu, müstefad aklın ne olduğu ve faal aklın ne olduğu üzerinedir, bundan murat, insanın zatını, suretlerin suretini, nefsin cevherinin hakikatini tarif etmek, onda baki kalana işaret etmek, malumatın suretlerinin ihtilaflarına ve zıtlıklarına rağmen onda nasıl toplandığını, maddelerden soyutlanmış mevcutları nasıl tasavvur ettiğini, mevcutlardan hiçbir şey kuvve hali dışında mevcut değilken nasıl alemin mevcutlarından biri haline geldiğini, suret vasıtasıyla ademden vücuda nasıl çıktığını, nasıl fiilen akıl, fiilen akil ve fiilen makul olduğunu, diğer maddelerden tecerrüt etmiş, heyulalardan arınmış suret halindeki vücudun, celal ve ikram sahibi Allah'ın vechi olan faal aklın bekasıyla nasıl baki kalacağını beyan etmektir, O'ndan başka ilah yoktur, O'nun vechinden başka her şey helak olucudur, hüküm O'nundur ve O'na döndürüleceksiniz. Beşinci risale devirler ve devranlar, asırların, zamanların ve dehirlerin ihtilafı üzerinedir, bundan murat, alemin nasıl inşa edildiğini, başlangıcını, tertibini, zuhurunu, gayesini, beka maddeleri kendisini baki kılandan kesilseydi anında yok olup zamansızca ortadan kalkacak olan fena ve harabiyetinin keyfiyetini beyan etmektir, kıyamet işi ancak bir göz kırpması gibidir yahut daha da yakındır. Altıncı risale aşkın mahiyeti, nefislerin muhabbeti, birleşmeye olan meyli ve iştiyakı, ilahi maraz ve bunun hakikati, başlangıcının nereden olduğu üzerinedir, bundan murat, kendisine iştiyak duyulan, aşık olunan, itaat edilen, murat edilen, talep edilen ve hakikatte mahbup olan ilk varlığın şanı yüce olan Bari Teala olduğunu, mahlukatın ve bütün alemin O'na müştak olduğunu, sureti tamamlayarak kemale doğru hareket ettiğini, suretlerin ve tam kemalin fevkinde olan musavvirlerine aşık olduğunu beyan etmektir, O, en güzel isimlerin ve en yüce misallerin sahibi olan Musavvir Bari'dir. Yedincisi ba'sın mahiyeti, suretler, neşir, kıyamet, hesap ve miracın keyfiyeti üzerinedir, bunu bilmek bütün risalelerimizin en uzak maksadıdır, nihayet orasıdır ve en yüce gayedir, nitekim şu ayetle buna işaret edilmiştir: "Melekler ve Ruh, miktarı elli bin yıl olan bir günde O'na uruc ederler." Sekizinci risale hareket cinslerinin miktarı, ihtilaflarının keyfiyeti, başlangıçları ve gayeleri üzerinedir, bundan murat, alemin şanı yüce olan Bari Teala'dan nasıl vücut bulduğunu, tabiatların kendi kemallerine ve her birine mahsus suretleri kabul etmeye doğru nasıl hareket ettiğini, her biri kendine mahsus sureti tamamladığında nasıl sükun bulduğunu beyan etmektir, zira bir şey suret ile ne ise o olur, onunla vücutta hasıl olur, temayüz eder, yer tutar ve kendisine işaret edilen bilinen bir şey haline gelir. Dokuzuncusu illetler ve maluller, sonrakilerin öncekilere, öncekilerin ise sonrakilere nasıl rücu ettiği üzerinedir, bundan murat, ilimlerin usullerini, başlangıçlarını, sebeplerini, kanunlarını, resimlerini ve keyfiyetlerini hakikat üzere bilmektir. Onuncu risale hadler ve resimler üzerinedir, bundan murat, eşyanın hakikatlerini, mahiyetlerini, mürekkep ve basit olan cinslerini ve nevlerini, her birinin ne olduğunu bilmek, bu marifetle eşyanın zatlarına, keyfiyetlerine ve fasıllarına vakıf olmaktır.

Kısım 4 / 15

Bunlardan sonra ilahi namusi ve dini şer'i risaleler gelir ki bunlar on bir risaledir, birincisi şer'i namusi ve felsefi dinlerdeki fikirler ve mezhepler üzerinedir, alimlerin sözlerindeki ihtilafları, içtihatlarının kendilerini ulaştırdığı araştırma, nazar ve hakikatler ile usullerin keşfini, bu makalelerin keyfiyetini, ihtilaflarının sebep ve illetlerini, kimin haklı, kimin batıl olduğunu, herkes için neyin salih olduğunu, havas için neyin salih olduğunu ve avam için neyin salih olduğunu beyan eder, bütün bunlardan murat, mezheplerin ve dinlerin hepsinin, nefislerin hastalığı ve sıhhat kazanması için macunlar, ilaçlar ve şerbetler gibi konulduğunu, nefislerin heyula denizinden ve tabiat esaretinden kurtulması için latif çareler olduğunu, ahiret yolunu, kevn ve fesat alemi olan cehennemden meada kurtuluş keyfiyetini, felekler alemi ve yedi semavat olan cennete ve firdevse ulaşmayı vasfettiğini beyan etmektir, şüphesiz bu dinlerin çoğu, kurtuluş yolundan sapan, rüşd yolunu takip etmekten uzaklaşan kavimler içindir, onlara meyil, asabiyet ve cahiliye hamiyeti istila etmiştir ki bu, kalplerin üzerine yükselen Allah'ın tutuşturulmuş ateşidir, böylece derin bir sapıklığa düşmüşlerdir, Allah kullarına asla zulmedici değildir. İkincisi Azze ve Celle olan Allah'a giden yolun mahiyeti ve O'na ulaşmanın keyfiyeti üzerinedir, bundan murat, nefsi tehzib etmeye, ahlakı islah etmeye, sırları temizlemeye, vicdanları arındırmaya, gafil nefisleri ölümden sonra meaddaki kıyamet, ba's, neşir, hesap, mizan, sırat, cehennem üzerinden geçiş ve oraya varış hallerinden uyandırmaya ve bunların hakiki manalarını beyan etmektir, nitekim "İçinizden oraya varmayacak hiçbir kimse yoktur. Bu, Rabbinin katında kesinleşmiş bir hükümdür. Sonra takva sahiplerini kurtarırız, zalimleri ise orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız" buyurulmuştur. Üçüncüsü İhvan-ı Safa ve Hillan-ı Vefa'nın itikadını, Rabbani ilahi zatların mezheplerini beyan etmek üzerinedir, bundan murat, ölüm tesmiye olunan beden ayrılığından sonra nefislerin baki kalacağına dair hücceti vuzuğa kavuşturmak, bu husustaki şüpheleri çözmek ve şüpheleri burhani değil iknai bir yolla keşfetmektir, zira Risaletül-Camia, mukaddime mahiyetindeki risalelerimizde işaret ettiğimiz üzere, sadece burhanlara hasredilmiştir.

En yüce feleki kuşatan ilk daireden, yer merkezinin nihayet bulduğu son noktaya kadar her şeyin bir bütün, tek bir alem, tek bir şehir, tek bir canlı ve tek bir insan gibi olduğunu; bundan muradın ise hakikatlerin, onların mebdeinin, ardıllarının, öncüllerinin ve ardıllarının bilgisine, şüphe, vehim, tereddüt ve niza barındırmayan kesin bir ilim ve ikna edici, kafi, şifa veren bir beyanla vakıf olmak olduğunu biliniz. Şüphesiz ki bu varlıkların tamamının mebdei, yalnızca ve yalnızca, mutlak ibda olan aziz ve celil Allah'ın fiilinden sadır olmuştur. Bu mebde, varlıkta ve vahdette ilk ve en kadim olan bir mevcuttan sadır olmamıştır, bilakis Allah'ın diğer tüm mevcutları kendisinde izhar ettiği bir başlangıçtır. Kuvvetler ondan, muhtelif gayelerine doğru çoğalarak fışkırır ve yine ona doğru birleşerek yükselir. Nihayet, şüphesiz ki son varış Rabbinedir ve bütün işler Allah'a döner. O, kendisinden başka olan tüm mevcutların, bir malulün illete bağlılığı gibi birbirine bağlı, fail ve münfail olarak, en aşağı mertebeden en yüce mertebeye, öncülleri ve ardılları nispetince bir malulün illete bağlılığı gibi bağlandığı ilk sebep kılmıştır. Nihayetinde hepsi bir araya gelir ve bütünüyle ona yönelir. Böylece o, Bari Teala'nın, onun maddesine hayrı ve cömertliğiyle feyzettiği feyizlerle feyzyab olan illetlerin illeti ve mebdelerin mebdei olur. Her zat, kendisi için ebediyet ve bekada layık olan varlıktan taşıyabileceği kadarıyla Allah'ın nurunu, inayetini, rahmetini ve kelimesini kabul eder. Allah onunla dilediğini hidayete erdirir ve mükafatlandırır, ona yönelen de yine ona döner.

Kısım 5 / 15

On birinci risale, sihrin ve azimetlerin mahiyeti, nazarın, zecrin, falın, vehmin ve rukyenin mahiyeti, baki kalan tılsımların amellerinin keyfiyeti, yeryüzünün imarı, cinlerin, şeytanların ve mukarreb melekler ile ruhanilerin ne olduğu ve birbirleri üzerindeki tesirlerinin nasıl olduğu hakkındadır. Bundan murat, alemde ruhani tesmiye olunan, fiilleri zahir, zatları ise batın olan, görülmeyen ve hissedilmeyen faillerin bulunduğunu beyan etmektir. Bunlardan bazısının fiilleri tabiat vasıtasıyla, bazısının nefs vasıtasıyla, bazısının ise mahlukatın en yüce menzili ve ruhanilerin en yüksek mertebesi olan akıl vasıtasıyla zahir olur. Çünkü Bari Teala aklı öncü, nefsi ardıl, tabiatı sevk edici, heyulayı şevk duyucu, ademi ise yok edici kılmıştır. Akıl, mucidinden sadır olan ilk mebde ve ilk mevcuttur, onunla başlar ve onunla baki kalır. Bu sebeple varlığı, onun varlığıyla uzamış, faziletleri ve hayırları kemale ermiş, nurları ve bereketleri tamamlanmış, şaibelerden ve değişimlerden arınmış, heyulalardan kaynaklanan noksanlıklardan beri kılınmıştır. Her mevcudu kendi mertebesine yerleştirir, makamına indirir, nizamın korunmasında ve kemale ermede payını tastamam verir. Bu sebeple, diğer tüm mevcutları koruyucu bir kuvvet ve onların her birinin zatına mahsus, hak ettiği yahut layık olduğu en kamil akli varlığı ona bahşetmiştir. İşte bu yüzden ahlaka işaret edilir.

Ey ruhuyla bizi ve sizi teyit eden Allah'ın rızasına mazhar kardeşimiz, biliniz ki, bu risalelerin sahibinin, ilim talep edenler, hikmeti tercih edenler, kurtuluşunu arzulayan ve necatını seçenlerle olan hali, yemyeşil, taze, göz alıcı, hayranlık uyandırıcı, meyveleri hoş ve leziz, reyhanları ıtri, gülleri kokulu, çiçekleri etrafa yayılan, manzarası pek güzel, seyri hoş, şekilleri, boyaları, renkleri, tatları ve kokuları yaş ve kuru, tatlı ve ekşi arasında değişen, içinde nağmeleriyle ruhu dinlendiren, ötüşleri güzel, sesleri hoş her türlü kuşun bulunduğu, ağaçlarının altından nehirlerin aktığı, çiçeklerinin ve yeşilliklerinin arasından kıvrılarak akan derelerin dalgalandığı, nehir kenarlarında göz alıcı yeşilliklerin, parlak renkli sedeflerin, birbiriyle uyumlu renklerde, hoş manzaralı, acayip suretli, eşsiz telifli, garip dizilişli cevherlerin yer aldığı, her nefse ferahlık, her göze seyir zevki veren, her kederi unutturan ve her ünsiyeti celbeden bir bostanı olan cömert, kerem sahibi hakim bir adamın haline benzer. Bu zat, kereminden ve cömert seciyesinden ötürü, hak eden herkesin oraya girmesini, akıl sahibi her şerefli kimsenin orada ve onunla lezzetlenmesini murat etti. İnsanlara nida ederek şöyle dedi: "Gelin, bu bostana girin, canınızın çektiği meyvelerden yiyin, dilediğiniz reyhanları koklayın, dilediğiniz gibi seyredin, istediğiniz yerde gezinin, sevinin, coşun, yiyin, için, lezzetlenin, nimetlenin, onun hoşluğuyla ferahlayın ve kokularını içinize çekin." Lakin hiç kimse ona icabet etmedi, hiçbir mahluk onu tasdik etmedi, onunla alay ettiler, sözünü büyükseyerek, vasfını uzak görerek, kelamını inkar ederek ve zikrini garipseyerek ona iltifat etmediler.

Kısım 6 / 15

Bunun üzerine hakim olan zat, bostanın kapısında durmayı ve içindekilerden her güzel meyveden, leziz yemişten, temiz reyhandan, taze gülden, zarif çiçekten, parlak cevherden, ötücü kuştan ve tatlı şeraptan hediyeler, turfandalar ve lütuflar çıkarmayı münasip gördü. Her kim oradan geçse, bunları ona arz eder, onu şevklendirir, ondan tattırır, onunla selamlar, reyhanların kokularını koklatır ve eşsiz nağmeleri dinletirdi. Nihayet o kimse tadıp koklayınca, onunla sevinip coşunca, ona ısınıp huzur bulunca ve bostandaki her şeye vakıf olduğunu anlayınca, nefsi oraya meyleder, bostana girmeye iştiyak duyar, bunu temenni eder, sabırsızlanır ve duramaz hale gelirdi. İşte o vakit hakim ona şöyle derdi: "Bostana gir, dilediğini ye, dilediğini kokla, dilediğini seç, dilediğin gibi bak, dilediğin yerde gezin, dilediğin yerden devşir, lezzetlen, nimetlen, hoşnut ol ve kokuları içine çek."

İşte bu risaleleri elde eden kimsenin de böyle davranması gerekir. Onları ehli olmayana vererek zayi etmemeli, onlara rağbet etmeyene sunarak değersizleştirmemeli, hak edenden esirgeyip layık olanından uzaklaştırarak onlara zulmetmemelidir. Onları ancak hayırlı, doğru yolda olan, maksadı gören, rüşde yönelen ilim taliplerine, edebi tercih edenlere ve hikmet severlere tanıtmalıdır. Onları muhafaza hususunda, kendi zatına ve hayatının sebebi olan şeye gösterdiği özeni göstermeli, dünyanın geçici metaından yüz çevirip daha hayırlı ve baki olana rağbet etmelidir. Kendini kandırmamalı, nefsine müsamaha göstermemeli, bilakis ona sadakatle bağlanmalı, azimle hareket etmeli ve yakinen bilmelidir ki, insan için ancak çalıştığının karşılığı vardır ve şüphesiz ki çalışması yakında görülecektir, sonra ona karşılığı tastamam verilecektir ve şüphesiz ki son varış Rabbinedir.

Bu risaleleri ona, gıda, terbiye ve büyüme gibi sırasıyla, sıhhat ve şifa için bir deva, gözü kuvvetlendirmek ve nurlandırmak için bir sürme ve cila gibi, fehmine yakın olan, ilmindeki mertebesine layık olan ve benzerleri için onu ıslah edecek miktarda, onu besleyecek, terbiye edecek, sıhhat ve şifa verecek, bilakis onu basiret sahibi kılacak, hidayete erdirecek, pekiştirecek ve kuvvetlendirecek şekilde, fihristte beyan edilen tertip üzere birer birer vermelidir. Nihayet hikmet onun nefsinde yer edindiğinde, onunla ünsiyet kurduğunda, zihninde şekillenip kalbine yerleştiğinde, onda kuvvet bulup fikriyle manalarını gerçekleştirdiğinde, işte o vakit her şeyi şiddetli bir hırs, gönül ferahlığı, son derece rağbet, halis niyet, güçlü bir azim, üstün bir marifet, ziyade bir yakin ve sahih bir basiretle talep eder, onları elde eder ve onlarla amel eder. Bunları inceledikten ve manalarının çoğuna vakıf olduktan sonra, nihai murat, arayanın sevinci, maişet ve meaddaki kurtuluş olan Risaletü'l-Camia'yı incelemeyi hak eder. Çünkü ona ulaşmak bunlarla mümkündür ve onu anlamak bunlara vakıf olmakla kabildir. Allah her kimi buna muvaffak kılar ve kolaylaştırırsa, onu hayretten kurtarmış, ölümünden sonra diriltmiş, korkudan emin kılmış, kendisine yakınlaştırmış ve üzerine yüce nimetlerini ihsan etmiş olur. Böylece o, tam bir saadet, umumi bereketler ve mukim bir nimet içinde ebediyen baki kalır ve sermedi olarak devam eder. Allah dilediğini sırat-ı müstakime hidayet eder.

Kısım 7 / 15

Nefislerin tehzibi, ahlakın ıslahı, en büyük saadete, en yüce azamete, daimi bekaya ve nihai kemale ulaşmak için, Allah'ın havli, kuvveti, teyidi ve tevfikı ile İhvan-ı Safa, Hillan-ı Vefa, Ehl-i Adl, Ebna-i Hamd, Erbab-ı Hakayık ve Ashab-ı Maani'nin risalelerinin fihristi tamamlanmıştır. Hamd yalnızca O'na mahsustur. Allah, Resulü Efendimiz Muhammed'e ve onun tertemiz imamlar olan aline salat ve selam eylesin, hepsine tastamam selam olsun.

Bismillahirrahmânirrahîm

* (Sayı Üzerine Olan Birinci Risale) *

Hamd Allah'a mahsustur, selam olsun O'nun seçtiği kullarına. Allah mı daha hayırlıdır, yoksa ortak koştukları şeyler mi? Biliniz ki, ey ruhuyla bizi ve sizi teyit eden hayırlı ve merhametli kardeşimiz, aziz ve celil olan tek bir Mucid'den, tek bir illetten ve tek bir mebdeden, şu an bulundukları hal üzere, alemdeki mevcutların cevherlerinden, arazlarından, basitlerinden, mücerretlerinden, müfretlerinden ve mürekkeplerinden tüm ilimleri incelemek, onların mebdelerini, cinslerinin ve nevilerinin kemiyetini, hususiyetlerini, tertip ve nizamlarını, nasıl meydana geldiklerini ve yetiştiklerini araştırmak, bunları beyan etmek için de tıpkı Pisagorcu hakimlerin yaptığı gibi sayısal misaller ve hendesi burhanlar getirmek kerem sahibi kardeşlerimizin mezhebinden olduğundan, tüm risalelerimizden önce bu risaleyi öne almayı ve içinde "aritmetik" tesmiye olunan sayı ilminin bir kısmını ve onun hususiyetlerini, felsefe denilen hikmeti talep eden müteallimlerin yolunu kolaylaştırmak ve riyazi ilimlerde bocalayan yeni başlayanların ona ulaşmasını yakınlaştırmak için bir giriş ve mukaddime kabilinden zikretmeyi gerekli gördük. Deriz ki, felsefenin evveli ilim sevgisi, ortası insan takati nispetince mevcutların hakikatlerini bilmek, sonu ise ilme muvafık olanı söylemek ve onunla amel etmektir.

* Fasıl *

Felsefi ilimler dört nevidir: Birincisi riyaziyat, ikincisi mantıkiyat, üçüncüsü tabiiyat, dördüncüsü ise ilahiyattır. Riyaziyat da dört nevidir: Birincisi aritmetik, ikincisi geometri, üçüncüsü astronomi, dördüncüsü ise musikidir.

Derim ki, ondan bir çıkarılırsa dokuz kalır, dokuzdan bir atılırsa sekiz kalır, sekizden bir düşülürse yedi kalır ve bu kıyas üzere, bir kalana kadar birer birer eksiltilir. Birden ise hiçbir şey eksiltilemez, çünkü onun hiçbir cüzü yoktur. Böylece sahih sayının birden nasıl neşet ettiği ve yine ona nasıl rücu ettiği zahir olmuştur.

* Fasıl *

Kesirli sayıların birden neşet etmesi ise şu zikredeceğim misal üzeredir: Sahih sayı tabii nizamı üzere, bir, iki, üç, dört, beş, altı, yedi, sekiz, dokuz, on şeklinde dizildiğinde, her bir gruptan bire işaret edildiğinde, onun birden nasıl neşet ettiği zahir olur. Şöyle ki, ikiden bire işaret edildiğinde, o bir için "yarım" denir. Üç grubundan bire işaret edildiğinde, onun için "üçte bir" denir. Dört grubundan bire işaret edildiğinde, onun için "dörtte bir" denir. Beş grubundan bire işaret edildiğinde, onun için "beşte bir" denir. Altıda bir, yedide bir, sekizde bir, dokuzda bir ve onda bir de böyledir. Keza on bir grubundan bire işaret edildiğinde, onun için "on birde bir cüz" denir. On ikiden "altıda birin yarısı", on üçten "on üçte bir cüz", on dörtten "yedide birin yarısı", on beşten "beşte birin üçte biri" denir. Diğer tüm kesirler de bu misal üzere itibar olunur. Böylece sayının, gerek sahih gerek kesirli olsun, birden nasıl neşet ettiği ve birin her ikisi için de nasıl bir asıl olduğu zahir olmuştur. Bunların sureti şöyledir: (A, B, C, D, H, V, Z, H, T, Y, YA, YB, YC).

Kısım 8 / 15

* Fasıl *

Biliniz ki ey kardeşim, sahih sayı dört mertebe üzere tertip olunmuştur: Birler, onlar, yüzler ve binler. Birler birden dokuza kadar, onlar ondan doksana kadar, yüzler yüzden dokuz yüze kadar, binler ise binden dokuz bine kadar olan sayılardır. Bunların tamamını on iki basit lafız ihata eder. Bunlar, birden ona kadar on lafız, yüz lafzı ve bin lafzıdır, böylece tamamı on iki basit lafız olur. Diğer lafızlar ise bunlardan müştak, mürekkep yahut mükerrerdir. Mükerrer olanlar, ondan yirmi, üçten otuz, dörtten kırk ve emsali gibi olanlardır. Mürekkep olanlar ise iki yüz, üç yüz, dört yüz, beş yüz gibi, yüz lafzının diğer birler basamağı ile terkip edilmesinden meydana gelenlerdir. Keza iki bin, üç bin, dört bin de bin lafzının birler, onlar ve yüzler basamağındaki diğer lafızlarla terkip edilmesinden meydana gelir; beş bin, yedi bin, yirmi bin, yüz bin ve diğerleri denilmesi gibi. Bunların sureti şöyledir:

Birler: A, B, C, D, H, V, Z, H, T, Y. Onlar: K, L, M, N, S, A, F, S, R. Yüzler: K, R, S, T, T, H, D, D, Z. Binler: G, BG, BG, BG, BG, BG, BG, BG, BG, TG, BG.

* Fasıl *

Ruhuyla bizi ve sizi teyit eden Allah'ın rızasına mazhar ey kardeşim, biliniz ki sayının birler, onlar, yüzler ve binler olmak üzere dört mertebe üzere bulunması, sayının çift ve tek, sahih ve kesirli olması yahut bazısının bazısı altında bulunması gibi sayının tabiatı için zaruri ve lazım bir emir değildir. Lakin bu, hakimlerin kendi ihtiyarlarıyla tertip ettikleri vaz'i bir emirdir. Onlar bunu, sayısal işlerin tabii işlerin mertebelerine mutabık olması için yapmışlardır. Çünkü tabii şeylerin çoğunu Bari Teala, sıcaklık, soğukluk, rutubet ve kuruluktan ibaret olan dört tabiat gibi; ateş, hava, su ve topraktan ibaret olan dört rükn gibi; kan, balgam, safra ve sevdadan ibaret olan dört hılt gibi; ilkbahar, yaz, sonbahar ve kıştan ibaret olan dört mevsim gibi; dört cihet ve saba, debur, cenub ve şimalden ibaret olan dört rüzgar gibi; talih, garip, sema ve arz kutuplarından ibaret olan dört direk gibi; madenler, nebatat, hayvanat ve insandan ibaret olan dört kevn gibi dörtlü kılmıştır. Bu misal üzere tabii işlerin çoğunun dörtlü olduğu görülür.

* Fasıl *

Ruhuyla bizi ve sizi teyit eden Allah'ın rızasına mazhar ey kardeşim, biliniz ki bu tabii işlerin çoğunun dörtlü olması, Bari Teala'nın inayeti ve hikmetinin muktezasıyladır. Ta ki tabii işlerin mertebeleri, tabii işlerin fevkinde olan ve cisim olmayan ruhani işlere mutabık olsun. Çünkü tabiatın fevkinde olan şeyler dört mertebe üzeredir: Birincisi aziz ve celil olan Bari Teala, sonra O'nun dununda faal olan Külli Akıl, sonra onun dununda Külli Nefis, sonra onun dununda Heyula-yı Ula yer alır. Bunların hiçbiri cisim değildir.

* Fasıl *

Ruhuyla bizi ve sizi teyit eden Allah'ın rızasına mazhar ey kardeşim, biliniz ki Bari Teala'nın mevcutlara olan nispeti, birin sayıya olan nispeti gibidir. Aklın mevcutlara olan nispeti, ikinin sayıya olan nispeti gibidir. Nefsin mevcutlara olan nispeti, üçünün sayıya olan nispeti gibidir. Heyula-yı Ula'nın nispeti ise dördün sayıya olan nispeti gibidir.

Kısım 9 / 15

* Fasıl *

Ruhuyla bizi ve sizi teyit eden Allah'ın rızasına mazhar ey kardeşim, biliniz ki sayının tamamı, birleri, onları, yüzleri, binleri yahut ne kadar artarsa artsın ulaştığı miktar ne olursa olsun, hepsinin aslı birden dörde kadardır ve bunlar şunlardır: (1, 2, 3, 4). Çünkü diğer tüm sayılar bunlardan mürekkeptir, bunlardan neşet eder ve hepsinin aslı bunlardadır. Bunun beyanı şöyledir: Bir dörde eklendiğinde beş olur, daha önce zikredildiği gibi eklendiğinde ise Pisagorculara göre on altı mertebe olur ve sureti şöyledir:

1 Birler 10 Onlar 100 Yüzler 1000 Binler 10000 On binler (Ribvat) 100000 Yüz binler (Nevat) 1000000 Milyon (Gayat) 10000000 On milyonlar (Surat) 100000000 Yüz milyonlar (Halibat) 1000000000 Milyar (Batat) 10000000000 On milyarlar (Heniyat) 100000000000 Yüz milyarlar (Deurat) 1000000000000 Trilyon (Hevat) 10000000000000 On trilyonlar (Mecvat) 100000000000000 Yüz trilyonlar (Mevur) 1000000000000000 Katrilyon (Maru)

* Fasıl *

Ruhuyla bizi ve sizi teyit eden Allah'ın rızasına mazhar ey kardeşim, biliniz ki kesirli sayının mertebeleri pek çoktur. Çünkü hiçbir sahih sayı yoktur ki onun bir cüzü, iki cüzü yahut birkaç cüzü olmasın. On iki sayısı gibi ki onun yarısı, üçte biri, dörtte biri, altıda biri ve altıda birinin yarısı vardır. Yirmi sekiz ve diğer sayılar da böyledir. Lakin kesirli sayı, mertebeleri ve cüzleri ne kadar çok olursa olsun, bazısı bazısının altında tertip olunmuştur. Bunların tamamını on lafız ihata eder; bunlardan biri umumi ve mübhem, dokuzu ise hususi ve malumdur. Bu dokuz lafızdan biri vaz'i olup o da "yarım" lafzıdır, sekizi ise müştaktır; üçten "üçte bir", dörtten "dörtte bir", beşten "beşte bir", altıdan "altıda bir", yediden "yedide bir", sekizden "sekizde bir", dokuzdan "dokuzda bir" ve ondan "onda bir" gibi. Umumi ve mübhem olan lafız ise "cüz" lafzıdır. Çünkü on birden bire "on birde bir cüz" denir, on üçten ve on yediden ve benzerlerinden de böyle denir. Diğer kesirli lafızlar ise bu on lafza muzaftır; on ikiden bire "altıda birin yarısı", on beşten bire "üçte birin beşte biri", yirmiden bire "onda birin yarısı" denilmesi gibi. Bu misal üzere, kesirlerin diğer manaları da bazısının bazısına muzaf kılınmasıyla zahir olur. Biliniz ki sayının her iki nevi de çoklukta nihayetsizliğe gider. Lakin sahih sayı kemiyetin en azından, yani ikiden başlar ve nihayetsizce artarak gider. Kesirler ise kemiyetin en çoğundan, yani yarımdan başlar ve nihayetsizce bölünerek gider. Her ikisi de başlangıç itibarıyla nihayet sahibi, varış itibarıyla ise nihayetsizdir.

* Sayının Hususiyetleri Hakkında Fasıl *

Sonra biliniz ki, hiçbir sayı yoktur ki onun bir hususiyeti yahut birkaç hususiyeti olmasın. Hususiyetin manası, mevsufa mahsus olan ve onda başkasının ortak olmadığı sıfattır. Birin hususiyeti, daha önce beyan ettiğimiz üzere sayının aslı ve menşei olmasıdır. O, çift ve tek fark etmeksizin tüm sayıları sayar. İkinin hususiyeti, mutlak olarak sayının ilki olmasıdır. O, tekleri değil, çift sayıların yarısını sayar. Üçün hususiyeti, tek sayıların ilki olmasıdır. O, sayıların üçte birini, kah tekleri kah çiftleri olmak üzere sayar. Dördün hususiyeti, karesi olan (mecrur) ilk sayı olmasıdır. Beşin hususiyeti, ilk devirli (kürevi) sayı olmasıdır. Altının hususiyeti, ilk mükemmel (tam) sayı olmasıdır. Yedinin hususiyeti, ilk kamil sayı olmasıdır. Sekizin hususiyeti, ilk küp sayı olmasıdır. Dokuzun hususiyeti, karesi olan ilk tek sayı ve birler mertebesinin sonu olmasıdır. On sayısı, onlar mertebesinin ilkidir. On bir sayısı, ilk asal (asamm) sayıdır. On iki sayısı, ilk artı (zaid) sayıdır.

Kısım 10 / 15

Hülasa, her sayının hususiyeti, kendisini kuşatan iki yan sayının (haşiyeteyn) toplamının yarısı olmasıdır. Bu iki yan sayı toplandığında, o sayının iki katı eder. Misali beştir; onun yan sayılarından biri dört, diğeri altıdır. Toplamları on eder, beş ise onun yarısıdır. Diğer sayılar da düşünüldüğünde bu kıyas üzere bulunur. Bunların sureti şöyledir:

6, 7, 8, 9 ) ) ) ) ) ) ) ) 4, 3, 2, 1

Bir sayısının ise yalnızca tek bir yan sayısı vardır ki o da ikidir, bir ise onun yarısıdır ve iki, onun iki katıdır. "Bir sayının aslı ve menşeidir" dememizin manası, biri varlıktan kaldırdığınızda sayının da onun kalkmasıyla ortadan kalkmasıdır. Sayıyı varlıktan kaldırdığınızda ise bir ortadan kalkmaz. "İki mutlak olarak sayının ilkidir" dememizin manası ise sayının çokluk olmasıdır.

Şöyle ki, çiftlerin ilki olan iki ile ikinci tek olan beşi topladığınızda onlardan yedi hasıl olur. Keza ilk tek olan üç ile ikinci çift olan dördü topladığınızda onlardan yedi hasıl olur. Keza sayının aslı olan bir ile mükemmel bir sayı olan altıyı aldığınızda, onlardan kamil bir sayı olan yedi hasıl olur. Bunların sureti şöyledir: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7.

Bu hususiyet yediden önceki hiçbir sayıda bulunmaz. Onun, zikredeceğimiz yerde beyan edeceğimiz başka hususiyetleri de vardır.

Var olanların sayı tabiatına göre var oluşuna gelince; sekiz sayısının ilk küp sayı olduğu yönündeki kavle dair mana şudur:

Herhangi bir sayı kendisiyle çarpıldığında, çarpan sayı "kök" (cezir), bu çarpımdan hasıl olan sayı ise "köklü" (meczur) olarak adlandırılır; nitekim bunu daha evvel beyan etmiştik. Kök kendisiyle çarpıldığında ise bu çarpımdan hasıl olan toplama "küp" (mukaab) denir. Bu böyledir, zira iki, sayıların ilki olup kendisiyle çarpıldığında hasıl olan dört sayısı ilk köklü sayıdır. Sonra bu köklü sayı, kendi kökü olan iki ile çarpıldığında sekiz hasıl olur; işte bu sebeple sekiz, ilk küp sayıdır. Bunun sureti şöyledir: . . : : : : : : :

Sekizin ilk cisimsel (mücessem) sayı olduğu yönündeki kavle gelince; bunun sebebi, cismin ancak üst üste yığılmış yüzeylerden (satıh), yüzeyin ancak yan yana gelmiş çizgilerden (hat), çizginin ise ancak nizam üzere dizilmiş noktalardan hasıl olmasıdır; nitekim bunu Geometri Risalesi'nde beyan etmiştik. En küçük çizgi iki cüzden, en dar yüzey iki çizgiden ve en küçük cisim iki yüzeyden hasıl olur. Bu mukaddimelerden şu netice çıkar ki, en küçük cisim sekiz cüzden müteşekkildir. Bunlardan biri çizgidir ki iki cüzdür; çizgi kendisiyle çarpıldığında yüzey hasıl olur ki bu da dört cüzdür; yüzey kendi boylarından biriyle çarpıldığında ise derinlik (derinlik boyutu) hasıl olur ve böylece toplamı sekiz cüz eder: iki boy, iki en ve iki derinlik. Bunun sureti şöyledir:

Dokuzun ilk tek köklü sayı olduğu yönündeki kavle gelince; bunun sebebi, üçün üç ile çarpımının dokuz etmesidir; oysa yedi, beş ve üç sayılarından hiçbirinin kökü (meczuru) yoktur. On sayısının onluk mertebesinin ilki olduğu yönündeki kavle gelince; bu, bir sayısının birlik mertebesinin ilki olması gibi aşikardır ve şerhe muhtaç değildir. Onun bir başka hususiyeti daha vardır ki bu, birin hususiyetine benzer; zira kendi cinsinden ancak tek bir ucu (tarafı) vardır ki o da yarısı olan yirmidir; nitekim bir için de ikinin yarısı olmadığını beyan etmiştik. On bir sayısının ilk sağır (asal) sayı olduğu yönündeki kavle gelince; bunun sebebi, onun telaffuz olunabilir bir cüzünün (bölünürünün) olmamasıdır; ancak "on birde bir" yahut "on birde iki" denir. Bu vasıfta olan her sayıya sağır sayı denir; on üç, on yedi ve benzerleri gibi. Bunların sureti şöyledir: ya, ya-be, ya-ze, ya-tı (11, 13, 17, 19)

Kısım 11 / 15

23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89

Ortadaki sayının kendisiyle çarpımı, şayet tek bir orta sayı varsa; eğer iki orta sayı varsa, birinin diğeriyle çarpımı gibidir. Bunun misali altmış dörttür; o son uçtur, bir ise ilk uçtur ve tek bir orta sayısı vardır ki o da sekizdir. Derim ki, birin altmış dört ile çarpımı yahut ikinin otuz iki ile çarpımı yahut dördün on altı ile çarpımı, sekizin kendisiyle çarpımına eşittir. Bunun sureti şöyledir: elif, be, dal, ha, ya-vav, lam-be, sin-dal (1, 2, 4, 8, 16, 32, 64). Şayet buna bir mertebe daha ziyade edilirse, öyle ki iki orta sayısı olsun; derim ki, iki ucun birbiriyle çarpımı, iki orta sayının birbiriyle çarpımına eşit olur. Bunun misali yüz yirmi sekizdir; bir ile çarpıldığında ve altmış dört iki ile yahut otuz iki dört ile çarpıldığında, on altının sekiz ile çarpımına eşit olur. Bunun sureti şöyledir: elif, be, dal, ha, ya-vav, lam-be, sin-dal, fa-kaf-cim (1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128). Bu sayının bir diğer hususiyeti de şudur ki, birden başlayarak ulaştığı yere kadar toplandığında, ulaştığı o son sayıdan bir eksik olur. Misali; bir, iki ve dört alındığında toplamı sekizden bir eksik olur; şayet sekiz buna ziyade edilirse toplamı on altıdan bir eksik olur; şayet on altı buna ziyade edilirse toplamı otuz ikiden bir eksik olur. Bu kıyas üzere, bu sayının mertebeleri ne kadar uzağa varırsa varsın aynı şekilde bulunur. Bunun sureti şöyledir: elif, be, dal, ha, ya-vav, lam-be, sin-dal, fa-kaf-cim, ra-nun-vav (1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128, 252).

Tekin çiftine (çift-tek sayılara) gelince; bu, sadece bir defa ikiye bölünebilen ve bölünmesi bire kadar varmayan her sayıdır; altı, on, on dört, on sekiz, yirmi iki ve yirmi altı gibi. Zira bu sayılardan her biri ve benzerleri ancak bir defa bölünür ve bölünmesi bire kadar ulaşmaz. Bu sayının neşeti, her tek sayının iki ile çarpılmasından hasıl olur. Bunun sureti şöyledir: (vav, ya, ya-dal, ya-ha, kaf-be, kaf-vav, lam-vav, lam-cim, mim-be, mim-vav) Bu sayıların her biri, kendisinden üstteki sayının yarısıdır.

Çiftin çifti ve teke (çift-çift-tek sayılara) gelince; bu, birden fazla defa ikiye bölünebilen fakat bölünmesi bire kadar varmayan her sayıdır; on iki, yirmi, yirmi dört, yirmi sekiz ve sayılardaki benzerleri gibi. Bunun sureti şöyledir: ya-be, kaf, kaf-dal, kaf-ha, lam-vav, mim-dal, nun-be, sin, sin-ha. Bu sayının neşeti, tekin çiftinin iki ile bir veya birçok defa çarpılmasından hasıl olur. Bunların birtakım hususiyetleri vardır ki, sözü uzatmamak adına zikretmekten sarfınazar ettik.

Mükemmel sayıya gelince; cüzleri (bölenleri) toplandığında toplamı kendisine tamı tamına eşit olan her sayıdır. Bu sayıdan, sayı mertebelerinin her birinde ancak bir tane bulunur; birler basamağında altı, onlar basamağında yirmi sekiz, yüzler basamağında dört yüz doksan altı ve binler basamağında sekiz bin yüz yirmi sekiz gibi. Bunun sureti şöyledir: 6, 28, 496, 8128.

Kısım 12 / 15

Artık (fazla) sayıya gelince; cüzleri toplandığında kendisinden fazla olan her sayıdır; on iki, yirmi, altmış ve benzeri sayılar gibi. Şöyle ki, on ikinin yarısı altı, üçte biri dört, dörtte biri üç, altıda biri iki ve altıda birinin yarısı birdir; bu cüzlerin toplamı on altı eder ki bu da on ikiden fazladır.

Eksik sayıya gelince; cüzleri toplandığında kendisinden az olan her sayıdır; dört, sekiz, on ve benzeri sayılar gibi. Şöyle ki, sekizin yarısı dört, dörtte biri iki, sekizde biri birdir; bunların toplamı yedi eder ki bu da sekizden azdır. Diğer eksik sayıların hükmü de bu kıyas üzeredir.

Fasıl: Biliniz ki ey kardeşim, Allah sizi ve bizi Kendisinden bir ruh ile teyit etsin; sayılar başka bir cihetten iki kısma ayrılır. Bunlardan birine dost sayılar (mütehabbe) denir. Bunlar, biri artık diğeri eksik olan iki sayıdır ki, artık sayının cüzleri toplandığında eksik sayının toplamına eşit olur; eksik sayının cüzleri toplandığında ise artık sayının toplamına eşit olur. Bunun misali, artık bir sayı olan iki yüz yirmi ile eksik bir sayı olan iki yüz seksen dörttür. İki yüz yirminin cüzleri toplandığında iki yüz seksen dörde eşit olur; bu sayının cüzleri toplandığında ise toplamı iki yüz yirmi eder. İşte bu sayılara ve benzerlerine dost sayılar denir ve bunlara nadiren tesadüf edilir. Bunun sureti şöyledir:

Artık sayı: 220, Beşte birin dörtte birinin çıkışı: 20, Eksik sayı: 284 Yarısı: 110, Beşte birin yarısının çıkışı: 10, Yarısı: 142 Dörtte biri: 55, Beşte birin çıkışı: 5, Dörtte biri: 71 Beşte biri: 44, Dörtte birin çıkışı: 4, Dörtte birin çıkışı: 4 Beşte birin yarısı: 22, Yarının çıkışı: 2, Yarının çıkışı: 2 Beşte birin dörtte biri: 11, Cüzü: 1, Cüzü: 1 Toplamı: 284, Toplamı: 220

Fasıl: Biliniz ki ey kardeşim, sayının hususiyetlerinden biri de nihayetsizce katlanmayı ve artışı kabul etmesidir; bu da beş nevi üzere olur. Bunlardan biri, ulaştığı yere kadar tabii nizam üzere olandır, şu misalde olduğu gibi:

Üçün dört defa toplamı ne eder?

Fasıl: Biliniz ki ey kardeşim, sayı daha evvel beyan ettiğimiz üzere tam (sahih) ve kesirli olmak üzere iki nevidir. Böylece sayıların birbiriyle çarpımı da müfret (basit) ve mürekkep (bileşik) olmak üzere iki nevi olur. Müfret olanı üç nevdir: Tam sayının tam sayı ile çarpımı; ikinin üç ile, üçün dört ile çarpımı ve benzerleri gibi. Diğeri kesrin kesir ile çarpımıdır; yarımın üçte bir ile, üçte birin dörtte bir ile çarpımı ve benzerleri gibi. Diğeri ise tam sayının kesir ile çarpımıdır; ikinin üçte bir ile yahut üçte birin dört ile çarpımı ve benzerleri gibi. Mürekkep olanı da üç nevdir: Kesirli ve tam sayının tam sayı ile çarpımı; iki tam üçte birin beş ile çarpımı ve benzerleri gibi. Diğeri tam ve kesirlinin tam ve kesirli ile çarpımıdır; iki tam üçte birin üç tam dörtte bir ile çarpımı ve benzerleri gibi. Diğeri ise tam ve kesirlinin kesirli ile çarpımıdır; iki tam üçte birin yedide bir ile çarpımı gibi.

Kısım 13 / 15

Fasıl: Biliniz ki ey kardeşim, tam sayıların çarpımı dört nevi üzerinedir ve bunların toplamı on baptır; bunlar birler, onlar, yüzler ve binlerdir. Birlerin birler ile çarpımında birler bir, onlar ondur. Birlerin onlar ile çarpımında birler on, onlar yüzdür. Birlerin yüzler ile çarpımında birler yüz, onlar bindir. Birlerin binler ile çarpımında birler bin, onlar on bindir; işte bunlar dört baptır. Onların onlar ile çarpımında birler yüz, onlar bindir. Onların yüzler ile çarpımında birler bin, onlar on bindir. Onların binler ile çarpımında birler on bin, onlar yüz bindir; bunlar da üç baptır. Yüzlerin yüzler ile çarpımında birler on bin, onlar yüz bindir. Yüzlerin binler ile çarpımında birler yüz bin, onlar bin bindir (milyondur); bunlar da iki baptır. Binlerin binler ile çarpımında birler bin bin, onlar on bin bindir; bu da tek bir baptır. Böylece hepsinin toplamı on bap eder. Bunların sureti şöyledir:

(Birler birler ile) (Birler onlar ile) (Birler yüzler ile) (Birler binler ile) (Onlar onlar ile) (Onlar yüzler ile) (Onlar binler ile) (Yüzler yüzler ile) (Yüzler binler ile) (Binler binler ile)

Fasıl: Çarpım, kök, küpler ve cebirciler ile geometricilerin kullandığı lafızlar ve manaları hakkındadır. Deriz ki, hangi iki sayı olursa olsun, biri diğeriyle çarpıldığında hasıl olan toplama kare (mürebaa) sayı denir. Şayet bu iki sayı birbirine eşit ise, çarpımlarından hasıl olan toplama köklü kare sayı denir ve bu iki sayıya o sayının iki kökü adı verilir. Misali; iki iki ile çarpıldığında dört, üç üç ile çarpıldığında dokuz, dört dört ile çarpıldığında on altı olur. Dört, dokuz, on altı ve benzeri sayılardan her birine köklü kare denir; iki ve üç ise köklerdir.

Kerpiçsi cisim (mücessem-i kerpici) ve pirizmatik cisim (mücessem-i biri); pirizmatik cisim, kalınlığı boyundan ve eninden fazla olan ve altı kare yüzeyi bulunan cisimdir. Bunlardan ikisi karşılıklı, eşit kenarlı ve dik açılı karelerdir; dördü ise dikdörtgen, paralelkenar ve dik açılıdır. On iki kenarı vardır ki her ikisi birbirine paralel ve eşittir; sekiz cisimsel açısı ve yirmi dört düzlem açısı vardır. Köklü olmayan her kare sayı kendi kısa kenarı ile çarpıldığında, bundan hasıl olan toplama kerpiçsi cisim denir. Şayet uzun kenarı ile çarpılırsa, bundan hasıl olan toplama pirizmatik cisim denir. Eğer bunlardan daha az veya daha çok bir sayı ile çarpılırsa, bundan hasıl olan toplama levhamsı cisim (mücessem-i levhi) denir. Bunun misali on ikidir; zira o köklü olmayan bir kare sayıdır, kenarlarından biri üç, diğeri dörttür. Şayet on iki üç ile çarpılırsa otuz altı çıkar ki bu kerpiçsi bir cisimdir. Şayet dört ile çarpılırsa kırk sekiz çıkar ki bu pirizmatik bir cisimdir. Eğer üçten az veya dörtten çok bir sayı ile çarpılırsa levhamsı cisim olarak adlandırılır. Levhamsı cisim ise boyu eninden, eni ise kalınlığından fazla olan cisimdir. Altı yüzeyi vardır ki her ikisi birbirine eşit ve paraleldir; on iki kenarı vardır ki her ikisi birbirine paraleldir; sekiz cisimsel açısı ve yirmi dört düzlem açısı vardır.

Kısım 14 / 15

Fasıl: Köklü sayının hususiyetleri hakkındadır. Deriz ki, her köklü sayıya iki kökü ve bir ziyade edildiğinde, hasıl olan toplam köklü bir sayı olur. Her köklü sayıdan iki kökü çıkarılıp bir eksiltildiğinde, kalan sayı köklü bir sayı olur. Peş peşe gelen her iki köklü sayıdan birinin kökü diğerinin kökü ile çarpılıp üzerine çeyrek (dörtte bir) ziyade edildiğinde, toplam köklü bir sayı olur. Bunun misali; dördün kökü olan iki ile dokuzun kökü olan üç çarpıldığında altı eder, üzerine çeyrek ziyade edildiğinde altı ve çeyrek (6.25) eder ki bunun kökü iki buçuktur. İki buçuk kendisiyle çarpıldığında altı ve çeyrek eder ki kökü iki buçuktur. Peş peşe gelen her iki köklü sayıdan birinin kökü diğerinin kökü ile çarpıldığında, aralarında orta bir sayı çıkar ve bu üçü aynı nispet üzere olur. Bunun misali dört ve dokuzdur; zira bunlar iki köklü sayıdır, kökleri ise iki ve üçtür. İki kere üç altı eder; dördün altıya nispeti, altının dokuza nispeti gibidir. Diğerleri de bu kıyas üzere mütalaa edilir.

Fasıl: Öklid'in "Unsurlar" (Elementler) kitabının ikinci makalesindeki meseleler hakkındadır. Herhangi iki sayıdan biri kaç kısma bölünürse bölünsün, bu ikisinin birbiriyle çarpımı, bölünmemiş olan sayının, bölünen sayının tüm kısımlarıyla kısım kısım çarpımlarının toplamına eşittir. Bunun misali on ve on bindir; on bini üç kısma ayırınız. On üç sayısının kendisiyle çarpımı, onun üç kere dört ile çarpımı ile yedinin kendisiyle bir kere çarpımının toplamına eşittir.

(Dokuzuncu mesele): İkiye bölünen, sonra da iki farklı kısma ayrılan her sayı için; bu iki farklı kısmın her birinin kendisiyle çarpımlarının toplamı, o sayının yarısının kendisiyle çarpımı ile iki kısım arasındaki farkın kendisiyle çarpımının toplamının iki katına eşittir. Misali; on sayısı önce ikiye bölünmüş, sonra üç ve yedi olmak üzere iki farklı kısma ayrılmıştır. Derim ki, yedinin kendisiyle çarpımı ile üçün kendisiyle çarpımının toplamı, beşin kendisiyle çarpımı ile iki kısım arasındaki fark olan ikinin kendisiyle çarpımının toplamının iki katına eşittir.

(Onuncu mesele): İkiye bölünen, sonra da kendisine bir miktar ziyade edilen her sayı için; bu sayının ziyade ile birlikte kendisiyle çarpımı ile ziyadenin kendisiyle çarpımının toplamı, sayının yarısının ziyade ile birlikte kendisiyle çarpımı ile sayının yarısının kendisiyle çarpımının toplamının iki katına eşittir. Misali; on sayısı ikiye bölünmüş, sonra üzerine iki ziyade edilmiştir. Derim ki, on ikinin kendisiyle çarpımı ile ikinin kendisiyle çarpımının toplamı, yedinin kendisiyle çarpımı ile beşin kendisiyle çarpımının toplamının iki katına eşittir.

Fasıl: Biliniz ki ey salih ve rahim kardeşim, Allah sizi ve bizi Kendisinden bir ruh ile teyit etsin; hakimler (filozoflar) diğer riyazi ilimleri mütalaa etmeden evvel sayı ilmini mütalaa etmeyi öne almışlardır. Zira bu ilim her nefiste bilkuvve mevcuttur. İnsan başka bir ilimden misal almaya muhtaç olmaksızın, sadece fikri kuvvetiyle tefekkür etmeye muhtaçtır; bilakis her bilinen şey için misal bu ilimden alınır. Bu risalede çizgilerle işaret ettiğimiz misallere gelince; bunlar ancak fikri kuvvetleri zayıf olan yeni başlayan talebeler içindir. Zeki ve anlayışlı olanlar ise bunlara muhtaç değildir.

Kısım 15 / 15

Fasıl: Biliniz ki ey salih ve rahim kardeşim, Allah sizi ve bizi Kendisinden bir ruh ile teyit etsin; bu risaledeki maksatlarımızdan biri başlangıçta beyan ettiğimiz husustur. Diğer maksadımız ise nefis ilmine dikkat çekmek ve onun cevherini bilmeye teşviktir. Şöyle ki, akıl ve zeka sahibi kimse sayı ilmini mütalaa ettiğinde, onun cinslerinin kemiyetini, nevlerinin taksimatını ve bu nevlerin hususiyetlerini tefekkür ettiğinde, bilir ki bunların hepsi arazdır; varlıkları ve kıyamları ancak nefis iledir. Öyleyse nefis bir cevherdir; zira araz ancak bir cevher ile kaim olur ve ancak onda bulunur.

Fasıl: Biliniz ki ey kardeşim, Allah sizi ve bizi Kendisinden bir ruh ile teyit etsin; hakim filozofların riyazi ilimleri mütalaa etmekten ve talebelerini bunlarla yetiştirmekten maksatları, ancak bunlardan tabii ilimlere geçmek ve yol bulmaktır. Tabii ilimleri mütalaa etmekten maksatları ise, onlardan ilahi ilimlere yükselmek ve terakki etmektir ki bu, hakimlerin en yüce maksadı ve ulaşılan nihai mertebedir.